ЯАГААД МОНГОЛЫН НИЙГЭМ-ХҮМҮҮНЛЭГИЙН УХААНЫ СУДАЛГАА ЧАНАРГҮЙ БАЙГАА ВЭ?

Яагаад гэвэл, нийгэм-хүмүүнлэгийн ухааны суурь ойлголт, онолын тухай монгол хэл дээрх материал хомс.

Яагаад гэвэл, ийм суурь ойлголт, аргазүй, онолын сайн мэдлэггүйгээр чанартай судалгаа хийх боломжгүй.

Яагаад гэвэл, бид Монголоос өөр хэлээр уншдаггүй тул ийм л мэдлэгтэй их сургууль төгсдөг.

Яагаад гэвэл, дөнгөж сургууль төгссөн, юу хийх нь тодорхойгүй биднийг шууд насан туршийн 100%-ийн ажилд авчихдаг.

Яагаад гэвэл, бид хэн нэгний шавь, танил, хамаатан, гуйлга нь байдаг.

Яагаад гэвэл, өнөөх суурь муутай судлаач, багш болсон бид нь ажлаа хийсэн ч хийгээгүй ч, архиа уусан ч уугаагүй ч, оюутнаа “оролдсон” ч оролдоогүй ч цалингаа аваад ажлаа хийгээд л байдаг.

Яагаад гэвэл, бидэнтэй хариуцлага тооцож, халж солих бараг боломжгүй.

Яагаад гэвэл, гурван жилд нэг болдог аттестатчлалаар бид гэнэт хамгийн багадаа гурван гадаад хэл мэддэг, асар их судалгаа хийдэг болчихдог.

Яагаад гэвэл, хэн ч тэрийг нь үнэн эсэхийг шалгадаггүй. 

Яагаад гэвэл, бид аттестатчлалаар муу оноо авсан ч халагддаггүй.

Яагаад гэвэл, бид нэг америк докторын оюутны судалгаанд тусалснаа “АНУ, Монголын хамтарсан экспедиц” гэж цоллодог.

Яагаад гэвэл, бид эрдэм шинжилгээний ажлаасаа илүү Шинжлэх ухаан технологийн сангийн төсөлд санаа зовдог. 

Яагаад гэвэл, бид улс төрөөс хараат бус судалгааны сан, санхүүжилтийн (endowment funds) тухай мэддэггүй.

Яагаад гэвэл, бид  төслийн үр дүн гэж социализмын үед хэвлэгдсэн номыг дахин сканердаад өгсөн ч болдог.

Яагаад гэвэл, бид нэг буриад, нэг өвөр монгол авчирч хуралдаад тэрийгээ “Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал” гэж сүржигнэдэг.

Яагаад гэвэл, бид тэр хуралдаа зориулж хэдхэн хоногт бичсэн юм аа “Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл” гэж өргөмжлөн, ямар ч хяналт шүүлтүүргүй хэвлэдэг.

Яагаад гэвэл, бид тэр хурлын эмхтгэлээ “Эрдэм шинжилгээний сэтгүүл” гэж хөөрөгдөн 300 хувь хэвлэж өөрсдөө хувааж аваад, үлдсэнийг нь агуулахдаа хадгалдаг.

Яагаад гэвэл, бидний “Эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийг” өөрсдөөс маань өөр хүн уншдаггүй.

Яагаад гэвэл, бид их сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагын зэрэглэл зиндааг (ranking) тоодоггүй.

Яагаад гэвэл, бид импакт фактортой (impact factor), хөндлөнгийн үнэлгээтэй (peer review) сэтгүүлд өгүүлэл хэвлүүлэхийг ойшоодоггүй.

Яагаад гэвэл, бид Буриад, Өвөр монголын ямар ч хамаагүй сэтгүүлд юм хэвлүүлчхээд гадаадад өгүүлэл хэвлүүлсэн гэж хөөрцгөөдөг.

Яагаад гэвэл, бид хулхи сэтгүүл (fake open access), ангууч хэвлэлийн (predator) газрын тухай мэдэхгүй.

Яагаад гэвэл, бид өөрсдөө мөнгөө өгөөд Улаанбаатарын хаана ч байх дурын нэг хэвлэлийн газраар юм хэвлүүлчихдэг.

Яагаад гэвэл, бид ингэж л хэн ч уншихгүй баахан юм үйлдвэрлээд, насны бөгсөнд 300, 400 өгүүлэлтэй, номтой гэж нэг нэгнээ хөөрөгддөг.

 Яагаад гэвэл, бидний судалгааг хэн ч шүүдэггүй, хэн ч уншдаггүй, хэн ч эшлэдэггүй тул бидний судалгаа чанаргүй.

Яагаад гэвэл, бидний их дээд сургууль, эрдэм шинжилгээний байгууллагыг толгойлж байгаа улс нь эрдэм шинжилгээ гэдэг юм аа мэддэггүй.

Яагаад гэвэл, тэрхүү удирдлага нь намын томилгоо байдаг. 

Яавал дээр вэ гэж үү?

Яг эсрэгээр нь бүгдийг нь хийвэл л чанартай судалгаа хийх боломж байна даа.

Билгүүн номч Б.Ренчиний бүтээлийн жагсаалт

Олноо билгүүн номч нэртэй Бямбын Ринчен агсаны 110 насны ой өнөө жил тохиож, бүтээлийн чуулган нь хэвлэгджээ. Тэртээ 1975 онд түүний 70 насны ойгоор Mongolian Society сэтгүүл, Хангин Гомбожав бүтээлийн жагсаалтыг нь хэвлүүлж байжээ. Нэтээр Ринчен гуайн тухай хайхад бага зүйл олдож байна. Ном, сэтгүүл олон л бий байх. Гэвч хэн хүнд хэрэгтэй болов уу гэж үүнийг "хулгай хийлээ". Уг холбооноосоор орж үзнэ үү.  

Судлаач нэртэй популистууд

Популист улс төрчийг бол харж байнаа. Бас тийм маягтай мөртлөө судлаач нэртэй хүмүүс харагдах боллоо. Судалгаа хийх гэдгийг "од" болох ажил гэж боддог, судалж буй сэдвээ гүн гүнзгий сурталчилдаг, нутаг нугадаа тахин шүтэгдэх гэдэг нэгэн бодлын "өвчтэй" хүмүүс олширч байгаа юм шиг ээ. Аль нэг сургууль эсвэл судалгааны байгууллагад ажилладаг гээд "ухаантай, эрдэмтэй" хүн биш шүү дээ. Бүх насаараа "эрдэм шинжилгээний ажил" хийчихээд хүнд ишлэгдэх нэг сайхан өгүүлэлгүй хүмүүс зөндөө л байна. Нэг л их "манай монголчууд мундаг, бид бол аймаар улсууд, манай соёл, түүх аугаа, дэлхийд хосгүй" эсвэл "бидний сайхан соёл түүх устаж дууслаа элий минь халаг минь" гэсэн хүмүүс. Бараг судалгаа болгоноо ийм үгээр, уриагаар дүгнэж төгсгөдөг моод дэлгэрээд байгаа юм биш үү.  

Ний нуугүй хэлэхэд зарим сургуулийн багш нарын лекц "Интерном"-д хамгийн сайн зарагдаж байгаа номын агуулга байсаар удаж байна шүү дээ. Барууны олон нийтэд зориулсан, хялбаршуулсан номуудыг манайхан судалгааны, эрдэм шинжилгээний гэж бодоод байдаг юм шиг байгаа юм. Тэрнээсээ ч одоо сийхгүй иш татаж ярьдаг боллоо доо. 

Судалгаа хийж, хүнтэй уулзаж явсан гэдэг нь бичсэн илтгэлээ нь харагдахгүй юм, магадгүй компьютернийхаа ард сууж байгаад нэг санаа бодож олдог, тэрэнтэйгээ холбоотой мэдээллийг google.com-оос хайж олоод эвтэйхэн сайхан янзлаад өрчихдөг. Тэр нь ядаж байхад их сайндаа 7 хоногийн ажил болох нь яанаа (оролцох эрдэм шинжилгээний хурлынхаа өмнөх шөнө ч мэндэлдэг илтгэл цөөнгүй бий). Тэгээд эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэл гараад ирж байгаа юм. Ийм маягаар шинжлэх ухааныг бид хөгжүүлж байна даа. 

Хүний хийсэн судалгааг хамтарч бичсэн гээд нэрээ хамт тавиад гаргачихдаг хүмүүс харагдаад байх юм. Бодвол залуу шингэн настай, зардал мөнгө байхгүй болохоор нь "би хэвлүүлээд өгье" гэдэг юм шиг бололтой. Залуу яах вэ дээ "за" л гэдэг бололтой. "Үгүй" гэвэл бас янз бүрээр энд тэнд хэлээд яваад байна гэж төвөгшөөдөг биз, бид ч нэрэлхүү улс даа яахуу. 

 

Өнгөрсөн зун хийсэн ажлууд

Доорх хурлын үйл ажиллагаанд чадах чинээгээрээ тус болов

Тус лекцийг зохион байгуулахад мөн туслав

Тун удахгүй бас нэгэн бүтээл маань худалдаанд гарах нь

Summer School of CARTI program, SOROS foundation in Turkey

Судалгаатай маань холбоотой хурал Монголд болов

НАМ ДАГАСАН ЗАЛУУ БОЛОХ УУ, НОМ ХӨӨСӨН ХҮН БОЛОХ УУ

Мэдээж хувь хүний сонголт л доо. Сонгуультай сонгуульгүй бараг мөнхийн сэдэв болчоод байгаа үзэгдэл бол энэ байна. Төрсөн аймагтаа очлоо, дунд сургуульд нөгөө ангид сурч байсан залуутай тааралдлаа. Аймгийн захиргаанд ажилладаг гэнэ, гэдэс сууж лухайгаад дарга төрх орчиж ээ. Өөрөө ч хоолойгоо шахаж, толгойгоо нугдайлгаад давхар эрүүгээ улам тодруулж байгаад өндөр дуугаар ч ярих юм. “Хөгшин нь яахуу хурган дарга хийж байна. Эхнэр охинтой болсон, дараа жилээс  үү тэгж байгаад хот орно. Хотод 3-н өрөө байр авчихсан болж байна болж байна. Чи юу хийж байна” миний хариулт “багш хийж байна” танилын асуулт “багшийн цалин чинь нэмэгдсэн гэл үү. Нэмэгдээд нэмэгдээд хэцүү л байгаа биз дээ”.

А намыг оюутан байхаасаа дагасан нөгөө ангийн залуу амьдралын материаллаг утгаараа намайгаа хол хаячиж ээ. Байртай, бүр 3-н өрөө хэхэхэ. Машинтай, эхнэртэй, охинтой, бас дарга. Дунд сургуульд байхын санахад манай урд талын урд гудманд байдаг эцэг нь морин тэргээс ус зөөж зардаг, хааяа мань нөхөр ч явж байдаг, ээж нь ажилгүй бас гурван дүүтэй. Манайхаас лав дээрдэхгүй гэхнээ тийм их дор ороод байхгүй л амьдрал ахуйтай айл байсан. 6 жилийн доторх манай хоёрын байдал эрс өөр болжээ. Тэр хүн бүхний “хүсдэг” амьдралд хүрсэн бол, би яг хэвэндээ. Тэр нам дагасан би ном гэхээ байг гэхэд өөрийнхөө хэмжээнд шударга амьдрах гэж үзсэн. Хүмүүс яагаад төрийн албанд орох гэж нүдээ ухахаас буцдаггүйг “голдоо ортол” ойлгож байгаа минь энэ.

Бодит амьдрал дээр дүр зураг ийм л байна. Энэ байдал хүмүүс таалагддаг уу. Бидний хүссэн амьдрал энэ мөн үү. Хэрвээ мөн бол яах вэ хэлэх үг алга. Харин биш бол энэ новшийн нийгмийг өөрчлөх боломж ирээд байна.  Сонгуульд идэвхтэй оролц. Саналаа ардчилсан намын төлөө өг. Тэгж байж л энэ хөгийн нийгэм өөрчлөгдөнө. Үгүй бол бид сүйрлээ.  

Хуралд зориулж судалгаа хийх үү? Судалгаагаа дагаж хурлаа зохион байгуулах уу?

Өнөөгийн монголын нийгэм хүмүүнлэгийн ухааны судалгаанд

    1.     Зарлагдсан хуралд зориулж 3-5 хоногийн дотор хийгдсэн судалгаа, илтгэл цөөнгүй байна.

    2.     Гайхалтай идэвхгүй өгүүлэмжтэй байна. Тэгсэн тэгсэн тэгсэн гэсэн баахан баримт,     үргэлжилсэн үлгэр шиг бас уйтгартай.

    3.     Онол гэж юм байдаг гэж мэдэхгүй юм уу эсвэл мэдсэн мөртлөө хэрэглэхийг хүсдэггүй юм уу үнэхээр задлан шинжилгээ, гаргалгаа муутай баримтын цуглуулга болсон илтгэлүүд их байх юм.

    4.     Судлаачид мэргэжлийнхээ дагуу монголоос өөр хэл дээр хийгдсэн судалгаа, бичигдсэн өгүүлэл, номыг харах нь бага байдаг юм уу яадаг юм харьцуулсан шинжилгээ тун дутмаг байна. Эх түүх, соёлоо л магтан дуулдаг ганцхан дүгнэлттэй болчих гээд байх шиг.

    5.    Судлах ёстой зүйлээ судалж түүнийхээ талаар бичих бус судалгаануудын талаарх судалгаа их хийгдээд байна. Өөрөөр хэлбэл нэг сэдвийн дагуу судалгаа хийлээ гэхэд тэр сэдэвтэйгээ холбоотой текс, судалгааг олж ирээд л тэр тэгж бичиж, энэ нь ингэж бичиж гэсээр байгаад илтгэл нь дуусчихаж байна.

    6.      Нэгэнт хөдөө гадаа явж судалгаа хийх нь бага байгаа болохоор өрөөндөө сууж байгаад хааяа нэг санаа бодоод олчихдог түүндээ таарсан баримт цуглуулсаар байгаад түүнийгээ бичээд судалгаа болгочихдог хэв маяг байна.

    7.   Судалгаа хийх гэдгийг “анкет” гэж ойлгодог. Тэр нь түүвэрлэлт байхгүй оюутнуудаар бөглүүлчихдэг. Тэгээд үр дүнг нь гаргачихдаг бас нэг судалгааны шинэ чиг хандлага байна.

ингэж бодлоо. 

Адгийн тэнэг ч өөрийгөө би дажгүй ш дээ гэж боддог юм даа

Тэнхимд сууж байсан нэг настай ах орж ирээд “танай сургуульд докторт сурах гэсэн юм. Яаж сурдын бол” гэж сураглах юм. Настай, томоотой тэрбээр өөрийгөө танилцуулахдаа ... академийн тэргүүн ... гэлээ. “Манай академи тийм тийм ажил хийдэг. Бас манай академи чинь удирдах зөвлөлтэй. Тэр удирдах зөвлөлд нь тийм тийм хүмүүс байдаг. Тэр тэр нь доктор, профессор, академич. Би өөрөө удирдах зөвлөлийнх нь дарга байгаа юм тэгсэн би л ганцаараа магистр зэрэгтэй байж байдаг. Тэгсэн мөртлөө баахан доктор профессор улсуудыг удирдаад байдаг нь жаахан болохгүй байгаа юм. Танай сургууль 2, 3 сарын дотор хамгаалчдаг докторын сургалт байна уу. Ах нь хурдан хамгаалчихвал зүгээр байх юм би ойрноос Солонгос явах гээд байгаа. Тэрнээсээ өмнө амжуулчихвал их хэрэгтэй байна” гэх юм.

Бас тэнхимд сууж байсан нэг залуу шагайгаад “би энэ ... тэнхимд магистрантурт элссэн юм. Тэгээд танай тэнхимийн магистрантураар солих санаатай байгаа юм. Сургалтын албанаас асуусан болно гэж байна. Гэхдээ тухайн шилжих гэж байгаа  тэнхимийнхээ эрхлэгчээс асуу гэж байна. Би одоо хөдөө ажил хийдэг юм байгаа юм. Ажлынхаа зав зайгаар ирж суугаад байдаг тийм хичээл байна уу. Ажилтай болохоор би өдөр болгон хичээлд ирж чадахгүй болоод байгаа юм. Тэгэхээр хийх юмаа авч явчихаад буцаж ирж шалгуулаад байж болох уу. Тийм сургалт танай тэнхимд байна уу” гэж асууж байх юм.

Толгойтой болгон дээд сургуульд сурлаа. Хүн бүр зэрэг цол хамгааллаа гээд шүүмжлээд байсан. Харин одоо нөгөөдүүл чинь бүр “товчилж” сурах гэдэг болсон байна. Хэрвээ ингэж “дөтлөөд” сурчдаг болчуул нөгөө “дампуурсан” гэгддэг боловсролын тогтолцоо маань юу гэсэн тодорхойлолттой болох бол оо.

Эгч нь байнга “би дээд боловсролтой хүнтэй л гэрлэнэ” гээд л үглээд байдаг байж. Нэг удаа тэгж үглээд эхлэхээр нь эмэгтэй дүү нь гайхсан шинжтэй

      -        Эгчээ та яагаад заавал дээд боловсролтой хүнтэй гэрлэнэ гээд байдаг юм гэсэнд эгч нь

      -       Дээд сургууль төгссөн хүн чинь зодохдоо сандалаар биш ядахдаа гараараа зоддог юм байгаа биз дээ гэсэн гэдэг.

Дээд боловсрол болон бусад боловсролын ялгаа иймхэн биш л байгаасай даа гэж залбирах юм. “Товчилсоор товчилсоор” бидэнд “жам ёсоор нь” явдаг зүйл үлдэхээ байчих вий дээ. 

Гажиг зүүд

Өөрийгөө дөч тавь, жар дал, хоёр гурван зуугаар нь өгүүлэл биччихсэн гэхдээ тэр өгүүлэлүүдийн ихэнх маань шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр багатай, тэгээд тэрэндээ шаналж байгаа настай судлаач болчиж гэж зүүдэллээ. Бас болоогүй өөрийнхөө ажлыг хэнд юм дээ тайлагнаад байх шиг. Арай Эрлэг номун хаан биш байгаа даа. Нөгөө тайлан сонсож байгаа хүнээсээ би асууж байна “би зөндөө өгүүлэл бичсэн” нөгөөх нь харин “тэр өгүүлэлүүдийн чинь ихэнх нь яг судалгаа хийсэн биш, нэг хурал болох гэж байна гээд тэр хуралд зориулж бичсэн халтуурны хоёр гуравхан хоногт бичсэн ямар ч хэрэггүй эд байна лээ” гэж байхын. Би хариуд нь “судалгаа хийж байсан” гэсэн чинь чамд ямар ч суурь судалгаа алга. Чи бараг бүх сэдвээр юм бичсэн байна. Эсвэл чи тийм мундаг юм уу. Чи бүгдийг мэддэг юм уу” гэх аж. Үнэн тэнэг зүүд ийм зүйлийг хүртэл зүүдэлж байдаг төрийн төлөө огтоно боож үхдэг гэдэг байгаа даа.

Бодохнээ магадгүй хичээхгүй бол би ингэж шүүгдэх ч юм шиг. Эрлэгт нь ч хаашаа юм хожим хойч үеийн судлаачдад. Өөдтэй хийсэн суурь судалгаагүй, тэгсэн мөртлөө хаа хамаагүй эсэн бусын сэдвээр бүхнийг мэддэг юм шиг бичсэн баахан өгүүлэлтэй. Өгүүлэлийнхээ чанараас бус тоогоор нь бахархасан тийм “нэгэн” болчуул яана даа. Шинжлэх ухаан уул нь судалгаа хийхийх шаарддаг. Харин зарим нэг хүмүүс судалгаа хийх гэдгийг интернетээс хэдэн тоо олж тавих гэж ойлгодог бололтой. Уул нь шинжлэх ухаан жинхэнэ эрдэм шинжилгээний бүтээл хийхийн шаарддаг. Харин зарим нэг хүмүүс нутаг нугаа бичсэн номоо эрдэм шинжилгээ гэж боддог. Задлан шинжилгээ, онол шүүмжгүй баахан баримт бидэнд цугласан. Хэн хэзээ тэр бүгдийг задлан шинжилж, энгийн баримтаас эрдэм шинжилгээний бүтээл болгох юм бол.

Намар ч уйтгартай юм дөө

Намар ч уйтгартай юм дөө

Б.Явуухулан

Айлууд нүүгээд л

Амрагууд холдоод л

Аяа нүүдэлчний намраа... гэж сайхан хэлж байжээ. Явуугийн үед намар хөнгөхөн хайр дурлалын гунигтай сайхан байжээ. Сайхан гэдэг нь холдсон амраг уруугаа явна гэдэг гоё ш дээ. Санах л гэж холдсон юм шиг. Явах замдаа амрагаа бодоод алс ирээдүйг зөгнөөд л.

Одооны намар ч дээ. Хэдэн жилийн өмнө оюутан болоод хотод ирж байхад аав минь намайг 175 000 төгрөгтэй үлдээгээд явж билээ. Тэр нь МУИС-ийн жилийн төлбөрийн тал нь байлаа. Хөөрхий хамаг байдгаа л барж тэр мөнгийг олсон санагдана.

Гадуур явах юм. Хүүхдээ сургуульд оруулах гэж байгаа ах эгч нарыг хараад өрөвдөх л юм. Хамаг байдагаа барж, үрж хүүхэддээ зориулан сургуульд оруулж байгаа нөгөө нэг юм нь “юм” сурахгүй төвөг болно. Царайдаа гэрэлтэй хүүхэддээ төлбөрийн мөнгөтэй, хоолонд орох эцэг эх уйтгартай юм даа намар цаг. 800 оноо авахаас 400 авсан за бүр 600 авсан хүүхэд ч хэцүү сурлагатай гэж хэлэхэд буруутахгүй л байхдаа. Эцэг эхийнхээ мөнгийн үрэх бас шоуныхаа мөнгийг нэхэх баахан ангайсан амьтадыг бэлтгэх энэ “аян” хэдэн жил үргэлжлэх юм болдоо.

Намар ч уйтгартай даа. Хамаг байдгаа суралгагүй, дэггүй, замбраагүй хүүхдийнхээ төлөө тавьж туух эцэг эхийн царай баяр жаргалтай харагдах ч гэртээ хариад орондоо орохын цагт уйтгартай. Энэ царай хэнд ч харагдахгүй юм даа. Учир нь хүмүүс гэрлээ унтрааж орондоо ордог.

Хүсэл хясал

Сомалид гурван сая хүн өлсгөлөнд нэрвэгджээ гэсэн гарчигтай нийтлэл http://shuud.mn/index.php?option=news&task=view&id=27884 сайт дээр гарчээ. Хөөрхийдөө өрөвдмөөр л юм. Зургийг нь хараад" манайхан энд яадаг билээ. Тэнд гэтэл ингэж байдаг... надаас өгсүүлэн тарган нөхөдүүд зөндөө... ойрд таргалаад байнаа яахуу гэхээр нь өдөр сайн хоол идчээд орой битгий хоол ид гэсэн танилуудын зөвлөгөө (хоол битгий ид гэж байна хөөе)... гэтэл тэнд олдвол юу ч хамаагүй идэхэд бэлэн байгаа даа" гэж бариад л их сүрхий "утопи" юм бодов. Тэгсэнээ өөрийгөө ч шоолох шиг. Хөөрхийсийн зовлонгоор инээд хийдэг би ч муухай л хүн юм даа.

Өнгөрсөн наадмаар Номын сангийн автобусны буудалаас 120-ын буудал орох гэж Энхтайваны гүүрэн дээр түгжирч явахдаа "илүүдэл жинтэй" хүмүүсийг тоолсон юм. 47 эмэгтэй хүн тоолсоны 34 нь илт "илүүдэл жинтэй" байж билээ. Сомали, Монгол хоёр ядуугаа ярьвал адилхан л ядуу байх. Гол ялгаа тэнд тэнд "дандаа л" дайнтай байсан юм. Эгч, ээж, бэр эгч, ажлын газрын хүүхнүүд за миний мэдэх олон л хүүхнүүд турах "хөдөлгөөн" өрнүүлээд удаж байна. Гэтэл тэнд... хахаха. Мэдэхгүй дээ хүсэл хясал юм шиг.

Хурдан баяжих хүсэл тачаал

Манай сургуулийн урд байх Мэдээлэл Технологийн Үндэсний Паркын хажууханд шоо орхиулаад нийлбэрийг нь тоолж үзээд мөнгө “өгдөг” хэдэн хүн байдаг юм. Цагтаа би ч гэсэн 2000 төгрөг алдаж л байлаа тиймэрхүү хүмүүст. 2001 оны 2000 төгрөг их мөнгө л дөө. 25 кг гурил 5500 төгрөг байсан гэж бодохоор. Харин өчигдөр орой МТҮП-ын хажуугаар гарч явтал нөгөө хэдэн хүн байж л байна. Нэг настай эгч “би маргааш мөнгөгүй яах юм бэ, мөнгөө авья л даа” гээд уйлаад байх юм. Мөнгөө л тэдэнт алдсан бололтой. Харин шоо тоглуулж буй эмэгтэй “эгчээ би танд 10 000-ийг нь өгье л дөө” гэх жаахан охин дагуулсан настай эгч “юу яриад байгаа юм би 20 000 төгрөгөөр тоглоо биз дээ” гэж байх юм. Би ч хажуугаар нь өнгөрч алхаад “Интерном” орж явтал ард “хүүе бариад аваарай хүний мөнгө аваад зугтаачихлаа бариад аваарай наадхаа” гэсэн дуу хадаад, эргэж хартал шоо тоглуулдаг хүмүүс зам хөндлөн гараад зугтаачих юм. Настай эгч жаахан охиноо дагуулаад араас нь хөөж байх юм. Эцэстээ Залуучуудын Холбооны тийшээ л яваад алга болсон.

Энэ эгч ч гэлтгүй манайхан хурдан амжилтанд хүрэх, хурдан англи хэл сурах, хурдан баяжих гэх мэт аль л хурдан байна тэр бүхнийг хийх “шуналтай” болчихсон юм шиг. Тэр хүсэл дээр нь тоглож элдэв сургалт, академи байгуулж хөөрхөн хэдэн төгрөг олдог нөхөдүүд ч байх. Гэхдээ манайхан тэгж сургалт дамжаа, төв байгуулж байгаа хүмүүсээ л муулах, гоочлох маягтай юм. Тэр жаахан гажигтай ч гэж байх шиг. Уул нь өөрсдийнхөө тэр “мухайрдуу шуналаа” бодож үзэх хэрэгтэй баймаар. Өөрсдөө харин гажигтай байгаагаа мэдэхгүй. Хүн болгон өөрийнх нь боддог стандарт, хэмжүүрт нийцэхгүй байж болно ш дээ. Тэглээ гээд тэр хүн “гажиг” нь ч хаашаа юм. Би лав сэргэлэн нөхөр л гэж тэднийг хардаг. Арго багш лав нэг ярилцлага дээрээ “би сард телевиз сурталчилгаа гээд 2-3 сая төгрөг төлдөг. Тэгээд өөрөө амьдраад байх мөнгө олчоод л байдаг юм” гэсэн байна лээ. Болж л байна ш дээ. Хулгай хийсэн биш, авилга авсан биш. Өөрийнхөө ам панаалаар сайхан л байна. Аргод буруу байгаа биш тэрэнд нь итгэдэг “цагаан цааснуудад” буруу байгаа биш үү. Ямар хүмүүс байна тэдэнд тааруулсан арга, реклам, бизнес байна шүү дээ.

Хүн хэзээ ч өөрийгөө буруутгадаггүй “гажигтай”. Үүнийг антропологич Эванс Причард “шалтгааны хууль” гэсэн нэршилээр тайлбарласан байдаг. Утга нь хэн нэгний алив нэг юм болохоо байхад хүн өөрийгөө бус өрөөлийг буруутгаж сэтгэд ханадаг гэсэн санаа. Жишээ нь: Америкийн аль мужид билээ би нэрийг нь мартаж өмнө зүгийн л муж байсан санагдана. Тэнд кофег зарахдаа аяган дээр нь энэ кофе халуун гэж бичээгүй байвал торгуулдаг аж. Ямар учиртай дүрэм бэ гэхээр нэг сэргэлэн нөхөр кофенд түлэгдчихээд “аяган дээр нь халуун гэж бичээгүй байсан тул би түлэгдсэн” гэж заргалдсаар байгаад заргаа авчихсан гэж байгаа. Тэгээд л тийм хууль тус мужид төржээ. Кофе гэдэг цай гэдэг шиг халуун хэмээсэн утгыг ихээр л агуулдаг баймаар.

Сэргэлэн нөхөдүүдийн золиос болж байгаагаа өөрийнхөө "..." холбож ойлгохгүй. Тэдний "..." холбож ойлгодог бид мөн "..." юм байна даа.

Тодорхойлох дон

Ер нь манай салбарынхан аливаа юмыг тодорхойлох гээд байдаг талтай. Илтгэл өгүүлэл энэ тэрийх нь нэр “тэр бол тийм юм мөөн” гэсэн байх жишээнтэй. Оюутнуудад ч гэсэн хичээл заахдаа “тийм юмыг тэр гэнээ” гээд заагаад байдаг. Шалгалтаараа тэр хэлсэн тодорхойлолтонд нь дөхүүлж байж л гайгүй гарна.

Аливаа нэг зүйлийг ганц өгүүлбэрээр, эсвэл хэдэн үгээр тодорхойлох нь логикийн хувьд боломжтой ч амьдрал дээр харин боломж муутай юм. Яагаад гэвэл хүний амьдрал, нийгэм, хэл гэдэг зүйлс маань өөрсдөө маш хурдан хувьсан өөрчлөгдөж байдаг шинж чанартай эд. Манай зарим судлаачид “соёл гэж юу вэ? гэдгийг тодорхойлсон бараг 1000-аад тодорхойлолт байна гээд л толгой сэгсэрээд байдаг. Уул нь эндээс соёл гэдэг зүйлийг тодорхойлох боломж маш хомс гэдгийг ойлгочвол болох юмсан. Тэгэхгүй дахиад л нэг өөрийнхөө тодорхойлолтыг нэмэх гэж оролдон судалгаа нь явж өгөхгүй суугаад л байна. Цагаан сар болоход манайхан яг яаж тэмдэглэхээ бараг мэдэхээ байчихдаг. Тэгээд хуучин хийж болоод байсан одоо яаж хийх юм, яадаг юм гээд интернет ухаж эхэлнэ. Телевиз, сонингууд ч “цагаан сар тэмдэглэх тухай” гээд сайхан сайхан юм ярьж өгнө. Гэхдээ залхуу чинь хүрэхгүй бол ажиглаад үзээрэй. Яг нарийндаа нутаг болгон, аймгийн төвийн хороолол болгон бараг гудамж, айл бүр өөр өөрөөр цагаан сар хийж байх вий. Бидний хамгийн сайн мэддэг хурим байна. Тэр нутгийнхан тэгдэг гэнэ. Тэр нь тэгдэг гэнэ. Хэн зохиосон юм мэдэхгүй баахан “зохиолууд” амилдаг биш бил үү. Настайхан эсвэл сургууль соёл төгссөн болгон “тэрийг тэгдэг номтой, энийг ингэдэг номтой” гээд баахан “өөрийнхөөрөө” залж өгнө. Ингэж л хүний нийгэм, соёл байнга хувьсан өөрчлөгдөж байдаг юм даа. Тэглээ гээд бид яах юм бэ? Ресторанд хийдэг цагаан сар, хуримын ордонд ордог хурим хоёроо болих уу аан. Монгол биш гэх үү. Монгол л соёл ш дээ. Зүгээр л өөрчлөгдөн хөгжиж байгаа юм тэр чинь. Тэгсэн одоо их л уламжлалт соёл ярьсан хүмүүс. Уламжлат гэдэгээ юугаар хэмжээд, “жинхэнэ” гэж батлах гээд байгаа юм. Нэгэнт тэр эрт үед нь хамт амьдарч байсан биш.

Аливаа юмыг тодорхойлох гээд байдаг энэ “дон” маань хувьсалын буюу эволюцонист онолын уг сурвалжтай юм шиг санагддаг юм. Нэг “их мэдэгчийн” ажиглаж харч чадаагүй, амжаагүй эсвэл харахыг ч хүсээгүй зүйл тэр мундаг тодорхойлолтынх нь гадна үлчихсэн бол яана. Тэгвэл “тэр” биш гэсэн үг үү. Нийгмийн ухааны хамгийн том алдаануудын нэг бол энэ тодорхойлох донтой холбоотой. Хүний амьдралыг, нийгмийн, соёлыг судалдаг байж хэдэн хэсэг болгон салгаж зааглаж, хувааж, тодорхойлж эрэмдэглэсэн. Улс төр, Шашин, Түүх, Эдийн засаг, Хууль гэх мэт. Гэтэл хүн амьдрал дээр ганц улс төр дотор амьдардаггүй шашинтай, эдийн засагтай, хуультай гээд дээрх бүгд нийлсэн орчинд амьдарч байдаг нь нийгэм юм. Харин судлахдаа тэр бүхнийг нь салгаад, тасчаад судлаад байдагийн учир юу юм бол оо.

Нийгмийн ухаанд мета ч билүү юу билээ нэг нэгдсэн онол бүтээх гэсэн Марксист сэтгэлгээ өнөө ч бидний дунд хүчтэй хэвээрэй. Даанч хурим, цагаан сар олон янз тэмдэглэж байгаа шиг, хэзээ нэг ижил тэмдэглэхгүй шиг тэр бол бүтэхгүй зүйл.

Баруунд зааг ялгаагүй салбар ухаанууд гэх юм уу салбар хоорондын судалгаа гэсэн хэв маяг байдаг бололтой. Бүгдийг цогцоор нь харах гэсэн санаа. Их зүгээр судалгаанууд хийдэг бололтой юм. Харин бид “ясаа харамлах банхар” шиг хонхор хонхортоо “начин” байх гэж үзсээр. Хөөрхий “овооны наадамд” түрүүлсэн бөх өөр газар олигтой барилдах тухай бодохгүй юм бол түүнд “овоо нь” л үлдэнэ дээ.

Хотынх болох гэсэн уралдаан

Удахгүй хичээлийн шинэ жил эхлэх гэж байна. Орон нутгаас оюутан болох гэж олон мянган хүүхдүүд хотод орж ирдэг цаг. Хэдэн жилийн өмнө би ч бас оюутан болж хөдөөнөөс хотод ирж билээ. Ангийн маань ”хотын” нэг охин “чи өмнө нь хотод ирж байсан уу? Төөрчмөөр байна уу?” гэж асуун намайг “доромжилж” байсан нь санагдаж байна. Уул нь би хотод амьдарч байсан, хөдөө амьдардаг болоод ч хотод ирж байсан л хүн л дээ. Гэхдээ бас төөрдөг, арга эвээ олдоггүй оюутнууд байдаг болохоор дээрх асуултыг зүй ёсны ч гэмээр юм уу. Хотод төөрөх нь тэр хүний тэнэг мангарынх биш зүгээр л мэдэхгүй газраа хэн ч төөрдөг, будилдаг “жамтай” холбож ойлговол зохих байхаа. Гэхдээ бас “сайхан гарууд” байнаа. Нийгэм соёлын антропологийн ангийн хуваарь авчихан мөртлөө түүхийн ангид суралцаад сар гаруй болчихсон нөхөр байдаг л юм. Хүсэл нь гэх үү, төөрчихсөн нь тэр гэх үү.

За тэр оюутнуудын дуусахгүй онигоо яах вэ. Намар хичээл ороход ангийн оюутнууд “хот” “хөдөө” гээд ялгарах хандлагатай сууж байдагсан. “Хотын” гэсэн хүүхдүүд хэл ам сайтай, багштай уралдаад л яриад байна. “Хөдөөний” хүүхдүүд чимээгүй л сууна. Харин сар, хоёр сар за түүнээс хойш бол “хөдөөний” хүүхдүүд “хотын” хүүхэд болох гэж нэг ёсны уралдаанд оролцож байгаа юм даа. Өмсөж зүүх нь, будаж шунхадах нь шал өөр болно шүү дээ. Бааранд бас орж эхэлнэ. Ер нь нүүрээ сайхан будаад, “гала” хувцас өмсөөд, бааранд ордог болчихвол “хотын” хүн болно гэж боддог юм шиг нөхөдүүд зөндөө бий болчихно. Намайг оюутан болоод ирж байхад “хотын хүүхдүүд аймаар, замбраагүй, баар саванд ордог, танхай...” өөр юу юу ч билээ гэж ярилцдаг байв. Одоо харин оюутнуудыг харж байхад “хотынхон” нь учиртай болчихсон юм шиг. Бааранд уух гэж биш бүжиглэх гэж ордог бололтой. Уулаа ч учраа олохтойгоо уудаг юм шиг. Нүүр ам, үс зүсээ өөртөө болоод хувцсандаа тааруулаад будчихдаг аятай харагдах юм. Харин нөгөө “хөдөөний” оюутнууд маань “хотын” хэдээ дуурайдаг юм уу яадаг юм янз янзын юм өмсөж, үс энэ тэрээ арай л үлгэрийн баатар биш байлтай болгочих юм. Хоёр жил уулзаагүй хамаатныхаа охинтой уулзсан ээ бүү үзэгд би лав хараагүй стилийн үстэй, нүүрний будагтай байж байнаа. “Яадаг стиль юм бэ” гэсэн чинь “Японы ямар...” юу гэнэ вэ мэдэхгүй дээ нэрийг нь ч дуулаагүй юм байна. Гэхдээ монголд хамаатны маань охиноос өөр тийм стилтэй хүн байхгүй гэж мөрийцхөд ч бэлэн байна санж.

“Хөдөөний бүрэг ичэмтгий монгол эмэгтэй” энэ тэр бол харин хотод утгаа алддаг бололтой. Харин ч хотын хүмүүжилтэй айлын “өглөө гараад, орой гэртээ” очдог охидууд л тэр “цэвэр ичимтгий” энэ тэрд нь таацах гээд байх шиг.

Гадуур дотуур янз бүрийн газар орно ихэнх нь эмэгтэй хүн байх юм. Энийг эрэгтэйчүүд нь Солонгос яваад тэгсэн юм гэж мухайраар тайлбарлаж боломгүй л юм шиг санагдах юм. Би заримдаа “эхнэр аваач” гэж сургасан нэгэнд нь “гадуур дүүрэн нөхөр хайсан хягтнасан хүүхнүүд байж л байна нэг нь олдох байлгүй” гэдэг юм. Яг авах дээрээ тулахаар жаахан айдас төрөөд л байгаа юм даа. “Хотынх” болох уралдаанд орж байсан хүн сэтгэлд сэвтэй л юм даа тэ.

Дэврүүн, үйл гүйцэлдэх үзэлтэй залуу болохгүй юмсан даа

УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин нэгэн удаагийн ярилцлага дээрээ “өнөөдөр хоёр төрлийн залуус байна. Нэг хэсэг нь их амбицтай, нийгмийн идэвхи сайтай юм шиг харагддаг хэрнээ хувийн үзэл бодол байр суурь байхгүй. Костюм өмсөж, үсээ гельдээд хавтас сугавчилсан эдгээр залуус “Энэ ахад сайн туслаад үгэнд нь ороод явах юм бол би хожим төрийн албан хаагч, том дарга болж болох юм байна” гэдэг итгэл үнэмшилтэй. Хоёр дахь хэсгийн залуус нь их мэдлэгтэй, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, түүгээрээ биеэ тоосон, бүх зүйлийг хөндлөнгөөс хардаг. Эхний хэсгийн залуустай харьцуулахад нийгэмд маш их зүйл бүтээдэг боловч тэр нь үнэлэгддэггүй. Дарга нарт туслаад гүйгээд байгаа хэсэг нь бол үнэлэгдээд байгаа шүү дээ. Тийм учраас хоёр дахь хэсгийн залуусыг илүү амбицтай болгох шаардлага байгаа” гэсэн байдаг.

Ерөнхий тойм байдлаараа их аятайхан ангилал байгаа юм. Гэхдээ миний бодоход энэ байтугай байдлаар залуусыг ангилж болмоор юм шиг санагдаад байдаг юм. Жишээ нь мэдлэг чадвар, хэл ус сайтай хирнээ зүгээр л байгаад байдаг ямар ч амбицгүй залуус байна. Их сайндаа УИХ-ын гишүүний туслах, нэг захиралын цай зөөгч хийнэ. Тэгээд л болоо. Том дарга, сайд ах эгчийн дүү залуус байна. Ажил дээрээ янз бүрийн онигоо яриад л кофе уугаад л суугаад байна. Мөн нэг ажилтай болсон бол болоо гэж бодоод л зүгээр л байгаад байдаг тоглоом тоглож, facebook, e-mail-ээ шалгахаас өөр юм хийдэггүй залуус бас байна. Юу хийгээд байгаа нь мэдэгдэхгүй, нэг л их сүрхий царайтай явж байдаг над шиг нөхдүүд ч бас байна. Өө бүр мундаг ажиллаж байгаа салбартаа цахиур хагалж яваа залуус ч бас буй.

Гэхдээ энэ олон залуусын дийлэнх олонд нь “улс эх орноо хөгжүүлэх” гэсэн дэврүүн, үл гүйцэлдэх үзэл байдаг юм шиг санагдаад байдын. Зүгээр л санагддаг юм шүү. Янз бүрийн судалгаагаар баталгаажаагүй мэдээлэл шүү. Оюутнуудаар “Бидний бахархал” гэсэн эссе бичүүлэхэд “би түүхээрээ бахархаж байна. Эх орноороо бахархаж байна. Улс эх орноо хөгжүүлнэ ээ” гэх мэтээр авч өгсөн л байдаг юм. Үнэндээ энэ “эх орноо хөгжүүлэх” гэсэн бодол бол социализмийн үеийн л хий хоосон лоозон юм шиг байгаа юм. Тэр нь одоо болтол арилаагүй байгаа байх. Залуус юугаараа яаж эх ороноо хөгжүүлэх юм. Өөрсдөө солиод өмсчих оймсоо ч авч чадахгүй байж. Цэнддоогийн хэлсээр” залуус эрдэм сурч байгаа гэж жигтэйхээн. Аавынхаа өгсөн мөнгөөр костюмаа авч өсчихөөд мөнгө олох ямар амархан тухай лекц уншиж байх юм” бишүү. Ахмад хүмүүс ч гэсэн дээ “залуу хүн хийх хэрэгтэй, залуу насандаа хий, залуу хүн байж, чам шиг залуу байсан бол...”. Энэ үгэнд нь ч гэсэн залуус итгэдэг юм шиг байгаа юм. Баабарын хэлсэн шиг “оймсныхоо цоорхойг нөхөж чадахгүй байж озоны цоорхой нөхөх тухай яриад” байгаа бус уу.

Зүгээр л хийдэг ажлаа хариуцлагтай сайхан хийвэл болоод л явчих юм шиг санагдах юм. Өөрөө л сайн сайхан, амжилтанд хүрчихвэл тэгээд л болоо юм биш үү. Нэг хүн, нэг хэсэг хүн за гоц биш л бол улс их орны хөгжилд, түүхэнд сүрхий үүрэг гүйцэтгэсэн нь ховор л байдаг юм. Эсвэл манай Монголын залуус бүгд гоц юм болов уу.

Англи хэл сурсаны минь гай

Аливаа юмыг сурах хэцүү ч сурсан байхад бас хэцүү юм шиг ээ. Тэнхимийн багш нар маань овоо хэдэн гадаад хэлтэй, төгссөн сургууль нь ч гадаадынх. Нэг багш маань лав 7, 8 хэл мэдэх юм байна. Хамгийн багадаа л 2 гадаад хэлийг мэдээд байгаа юм. Судалгаа хийж буй салбартаа цөөнгүй юм хийсэн, танигдаж яваа, мэдлэг чадвар өндөртэй хүмүүс. Ер нь сүрхий багш нар л даа.

Ийм хүмүүс чинь яг л судалгаагаа хийгээд сууж байдаг болохоос биш элдэв шалдавын дэл сул яриаг нэг их тоодоггүй юм шиг ээ. Харин манай зарим нэг хүмүүс ажлаа хийх биш тийм элдэв шалдав яриаг л хөөцөлдөхөө ажил гэж боддог юм шиг санагдах боллоо. Яг сайхан ажлаа хийгээд байж байхад нь хэн нэгэн нь орж ирээд л энэ юу юм, тэр яаж байгаа юм гээд асуугаад зогсчихно. Зүгээр зогсдог бол бас яах вэ. Компьютер уруу яг ширтчих юм. Хажууд нь сууж байгаа би хүртэл дургүй хүрээд байхад. Асууж байгаа юм нь тэгээд нэг их чухал биш байх нь их, голдуу л хувийн шинжтэй зүйлс. Нөгөө хүн чинь ажлаа хиймээр байгаа ш дээ. Тэрийг нь ч бодолцохгүй өөрийгөө бодоод л хэрэгтэй хэрэггүй юм асуугаад хэдэн арван минут болно. Уучлаарай би жаахан ажилтай байнаа гэж хэлбэл бараг “ямар сүртэй гар вэ. Лаг юм шиг” энэ тэр гэх нь ээ. Бас юм орчуулаад өг гэнэ. Яасан сайхан... бүр юу гэх вэ энийг. Миний CV байгаа юм орчуулаад өгч тус болооч гэнээ. Яагаад орчуулагын товчоо явж болохгүй гэж. Хүн тэртэй тэргүй, тэрний CV-тэй CV-гүй хангалттай ажилтай байхад. Хүмүүс өөрсдөө ажилтай, завгүй байж үзээгүй болохоор ажилтай, завгүй хүний учир явдалыг ойлгодоггүй юм шиг ээ.

Би амьхандаа хийх ажил энэ тэрээ мартахгүй гэж тэмдэглэж, цаг нарыг нь бичиж байдаг юм. Тэр дэвтэрийг минь харсан танил маань “чи яасан сүртэй гар вэ. Ийм аймаар ажил хэрэгч болций муу. НҮБ-ийн дарга шиг амьтан бэ” гэж авдийн. Нэг удаа танилынхаа гуйлтанд би чадахгүй ээ тэр цагт чинь өөр юм хийхээр төлөвлөчихсөн гэсэн чинь. “яасан маягтай юм, тэрийгээ дараа л хийчээч дээ. Нэг тус бол” гээд шалаад салдаггүй дээ. “Үгүй ээ, тэр цагтаа л хийхгүй бол болохгүй” гэсэн чинь. “Их зантай, сүртэй амьтан бэ. Тэгж яваад их юманд хүрээрэй” ч гэх шиг сүрдүүлэх маягтай. Би яагаад ажилаа төлөвлөж, тэр төлөвлөгөөнийхөө дагуу амьдарч болдоггүй юм бэ. Эсвэл залуу хүн болохоор болдоггүй юм уу. Ихэнх хүний нүдээр бол залуу, шинэ хүн ажил байхгүй, хүнд зарагдаж байх ёстой юм шиг байгаан. Ахмад настай хэн боловч алба юм шиг “залуу хүн байна. Энийг хийгээд өг” гээд суучихна.

Хөөрхий багш маань нэг удаа англи хэл сурсаны минь гай юм байхдаа, хүмүүс юм орчуулаад өг гээд байх юм. Үгүй гэх хэцүү, тэгий гэхээр ажилтай байдаг гэчихсэн сууж байж билээ. Юм сурах нэг хэцүү, сурчихсан байхад бусдын хэрэггүй гуйлтыг хийж өгөх хэцүү. Уул нь бид боловсрол олж авах гэж хичээж байгаа маань сайн сайхан амьдралд хүрэх гэсэн хүсэлээс минь болсон болохоос, бусдын “боол” болох гэсэн дураас минь болоогүй байлтай.

Багш шавь нэр зүүсэн мөртлөө шавиараа өөрийнхөө гараараа бичсэнг компьютерт шийвүүлэхээс өөр юм заадаггүй багш нарыг мэдэх л юм. Ажилгүй, хариуцлагагүй, чадваргүй хүмүүс бусдыг бас өөрсөд шигээ боддог бололтой.

Яагаад хүмүүс бусдаас хүндлэл, тусламжийг өөрийн хүссэн хэмжээгээрээ шаарддаг мөртлөө эргээд бусдад тэгдэггүй юм бол. Бусдыг өөрийнх нь ажил хэргийг бүтээж өгч байх ёстой нэгэн мэтээр боддог хүмүүс ихэнхдээ хариуцлагагүй байдаг юм шиг санагддаг. Хийх юмаа олж ядсан, ажил байхгүй тийм сонин хүмүүс л хийх ажилтай бусдыгаа ойлгохгүй үймүүлж, тус гуйж, тэр тусыг нь биелүүлэхгүй бол элдвээр хэлж явдаг юм шиг ээ.

Одоо нэг секс оруулъя даа

Хуучин нийгэмд зарим зохиолчид роман бичихдээ “15 хуудас биччихлээ одоо жаахан секс оруулахгүй бол уйтгартай болчих гээд байна” хэмээдэг байсан гэгддэг. Аргагүй биз дээ хуудасныхаа тоогоор мөнгөө авдаг байсан юм чинь. Хэр зузаан ном болно, төдий чинээ мөнгө авна гэсэн үг. Дунд сургуулийн уран зохиолын багш маань 60 мөр шүлэг цээжилбэл 60%, 100 мөрийг цээжилбэл 100% гаргадаг байж билээ. Ердөөсөө цээжилсэн мөрийнх нь тоогоор л дүгнээд байна гэсэн үг. Амар ч юм шиг. Уул нь уран зохиол гэдэг хүний мэдрэмжийн асуудал баймаар. Хүн болгон уран зохиолыг мэдрэх, ойлгох чадваргүй, боломжгүй, албагүй байж болно шүү дээ. Гэтэл бид нар одоо болтол уран зохиол гэдгийг хүн бүрт ойлгогдож байх учиртай нийтийн ширээний ногоотой шөл шиг бодоод л байх юм.

Нэг найзын маань шоглож нэрлэсэнээр тоосго шиг зузаан тэр олон романаас хүний сэтгэлд ой тойн үлдсэн нь хэд бол доо.

Саяхан манай сургууль дээр “Бодит байдал ба ид шид” нэрийн дор Отгонбаяр сайд, Тэмүүжин гишүүн болон багш нарын оролцсон чөлөөт ярилцлага болов. Аа бас UB talker гэсэн нэртэй Twitter-чид бас оролцсон юм байна. Харин ярьж байгаа юм нь хөгийн байсан даа. Миний мэдэхийн өнөөгийн ерөнхийлөгчийн цусных нь ариун цэврийг тогтоож байсан нэг мундаг залуу тэд нарын дунд байна лээ. “Шинжлэх ухаан элдэв ид шид, шашин шүтлэгт дарагдаад дуусаж мөхлөө” гэж халагласан хүмүүс. Ямар судалгаагаар, ямар баримтаар монгол улсад шинжлэх ухаан ид шидэд ялагдаад, нэр хүндгүй болоод байгаа юм бол. Би лав мэдэхгүй байна. Зүгээр л хувь хүний санаа зовинол юм биш үү. Тэр зовинол харин нийт монгол улсын байдлыг төлөөлж чадах уу. Бүгд л өөр өөртөө тохиолдсон, хүчгүй, баримтгүй, зүгээр л өөрийнхөө ярианы хүчийг нэмэгдүүлэх гэсэн утгагүй “тохиолдолуудаа” урсгах юм. Хавар цагт будаатай цайны ард гэрийн авгай нар элдэвийг хаман шимэн ярьж байдаг даа. Яг л ёолкны мод чимдэг шиг өөрийнхөө яриаг бусдаас илүү үнэн, хүчтэй гэж мэдэгдүүлэх гэж улам чанга, уран тод ярьдаг шиг. Тэр хэдэн Twitter-чид шинжлэх ухааныг дүгнэчих вээ. Харин өөрсдөө шинжлэх ухаан гэж юу байдаг аа мэддэг болов уу. Бараг үгүй байхаа. “Мэдлэггүй халуун сэтгэл тэнэгийг төрсөн дүү” гэж үг бий дээ.

Шинжлэх ухаан хаана ч, хэдийд ч цөөнхийн буюу оюунлагуудын өмч байсан. Миний бодлоор байсаар ч байх болов уу. Харин тэнд дүр эсгэгчид, орлон тоглогчид, чадваргүй шургалагчид дүүрэн л байсан. Байсаар ч байх болов уу. Тэдний тоог өсгөхгүй байх, тэднээс шинжлэх ухааны аврах хэрэгтэй болохоос аугаа бурхан шиг, эсвэл хэн нэгэн шүүгч шиг бусдыг шинжлэх ухаанч бус амьдарлаа гэж, амьдралыг нь заах эрх бидэнд байхгүй.

Шинжлэх ухааны төлөө цээжээ дэлдсэн бидний, хэдэн судалгааг дэлхийд, ядахдаа Азид мэдэх юм бол. Яагаад бид нар дороо л хий эргээд байдаг юм бол. Нөгөө сүрхий хамгаалах гээд байгаа шинжлэх ухааны чинь хүрээний хүмүүсээс хэд нь биднийг, бидний хийсэн ажлыг мэдэх юм бол. Энэ л харин санаа зовбол зохих жинхэнэ асуудал байх даа. Бусдыг гэгээрүүлэх гэж гажигтахаар өөрийгөө өөд нь татах гэж оролдох нь арай бодитой бас амархан, зөв гарц байхаа.

Эхлээд шинжлэх ухаан үнэхээр ид шидэд ялагдсан гэдгийг нотлох судалгаа хэрэгтэй байна. Тэрний дараа л үүнд үнэмшье. Ямар нэг философич шиг өрөөнийхөө булан, таазыг ширтэн сууж байгаад нэг онол олдог түүнийгээ амьдрал тааруулах гэж яргалал хийдэг. Энэ бол өнгөрсөн зууны бидний мэдэх түүх. Ямар нэгэн онол, үзэл санаа, таамаглал амьдралаас урган гарч, хүмүүсийн арьс маханд нийцэх байх учиртай. Үүнийг товчоор шинжлэх ухаан гэж болох байхаа. Түүнээс бус өөрт тохиолдсон элдэв явдалаар нийгмийг тайлбарлах гэх нь хэтэрхий мунаг хэрэг байх аа. Мөн шинжлэх ухаан ч бус байх аа.

Хүний сэтгэлд, оюунд, ер нь хаана ч орон зай, эзэлхүүнгүй болсон тоосго шиг тоосго шиг олон роман бий. Бидний хийж буй ажил тийм биш л байгаа даа та минь.

СЭХЭЭТНҮҮДИЙН АЖИЛ ХАЯЛТ БА ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ҮНЭГҮЙДЭЛ

Яг нэг жилийн өмнө энэ нийтлэлийг бичиж байлаа. Өөрийн блог, бас tsahimurtuu.mn дээр тавигдаж байсан юм. Нийлээд их шүүмж, бас эсэргүүцэл дагуулж байж билээ. Бидний хэлсэн санааны үнэ цэнэ одоо ч алдраагүй байгаа тул дахин нийтэлж байна.

Өөрийн гарт барьсан зул
Өрөөлийн нүдэнд гэрэл болдгийг сана.
Шастирын үг

Хүмүүс завгүй байна... Тэд ямар нэгэн юм хийгээд л завгүй байгаа даа. Аав нь хүүтэйгээ уулзах завгүй. Хүү нь ч гэсэн аавтай уулзах завгүй. “Нялхсыг угтаж, өтгөсийг үдээд өчүүхэн ч чөлөө завгүй байна” Монголчууд. Ямар нэг юм хийгээд завгүй байдаг хүмүүст, ялангуяа тэр ямар нэг юм нь ямар ч юм биш байдаг хүмүүст үүнийг зориуллаа.

Сэхээтнүүд, оюунлагууд эзгүй хойгуур дүр эсгэгчид сэхээтэн болж орлон тоглож байна. Хүний нийгмийн гэлтгүй аливаа нийгмийн байгуулалд ч цөөн хэдэн манлайлагчид байж олонхоо чирч явдаг нь жам ёсны зүйл юм. Харин өнөөгийн Монголд өнөөх чирэгдэж явдаг хэд нь манлайлагчид болж, оюунлагуудын оронд суучихаад өчүүхэн ч чөлөө завгүй орлон тоглолт үзүүлж байна.

Өнөөдөр хэн сайн орлон тоглож чадсан нь эрх мэдэл, албан тушаал, мөнгийг хүслээрээ олж, хүүхэн шуухан сольж, морь мал уралдуулсан шиг зугаацан амьдарч байна. Түүхийн будангуй салхинд үе үе ингэж “айл гэр” болж тоглосоор ирсэн нь ажиглагддаг. Харин тэр орлон тоглогчид оюуны салбарт гар хөлөө дүрж, тухалж суугаад жинхэнэ шилдгүүдийг, оюуны жинхэнэ гигантуудыг шахаж байгаа нь хэрээс хэтэрлээ.

Монголын шинжлэх ухааныг “Арлын буюу Робинзон Крузогийн шинжлэх ухаан” гэж нэгэн судлаач сануулсан нь бий. Тэр л арлын шинжлэх ухааны үхширмэл арга барилаа нэгэнт өөрчилж, салхи савир оруулах цаг хэдийнээ болчихоод байхад өнөөх л орлон тоглогчид үхэн хатан зууралдсаар байна. 1990 он хүртэл бид арлаа сайн судалсан, шинжлэх ухааны арал буй болгож чадсан. Харин одоо аль болох шинээр, аль болох өөрөөр харах цаг нэгэнт болчихжээ. Далан жил бичсэн. Далан жил бие биеэ магтан дуулсан. Ямар сайндаа л “Чойбалсангийн тавин насны ойд зориулсан шүлэг” бичээд төрийн шагнал авч байхав дээ. Хорин жил давтан бичсэн. Хорин жил мөн л бие биеэ магтан дууллаа. Энэ төөрөгдлийн хорин жилд сэхээтнүүд ажил хаяж, орлон тоглогчид сэхээтнийг дүрд тоглохыг оролдож, аль хэдийнээ орлон тоглогчдын хүчирхэг арми буй болж, ардын болон төрийн шагналтнууд гэгдэж, цаашлаад академич хүртэл болж амжжээ.

Монголд шинжлэх ухааны судалгаагаар тэргүүлдэг Монгол Улсын Их Сургуульд дөч, тавин жил багшийн дүрд тоглож, нэг ч бүтээл гаргаагүй хүн эмээд нь ярьсан үлгэрээ XXI зууны ач охинд нь ярьсаар байна. Мөн хорин жил их сургуульд багшилсан бас нэг орлон тоглогч ном нэртэй цуглуулга хийж оюутнууддаа шахаж байна. Монголын ШУА-д хорин жил ажиллахдаа гялтайх ганц өгүүлэл бичээгүй хүн доктор болж байна. Толгойтой бүхэн нь завгүй байхын тулд магистр хамгаалж, их дээд сургуулийн диплом цуглуулан тоглож байна. Ийм л үнэ цэнэ, эх адгаа алдсан завгүй хүмүүсийн хаанчлал газар авлаа. Монголын оюуны салбарт тэргүүлдэг энэ байгууллагуудад ийм хүмүүс ингэж тоглож байхад өөр бусад нь бүр нэмэргүй байгаа даа. Тэд шинжлэх ухааны нэр хүндийг шавар шалбаагт хутгаж хаясанаараа шинжлэх ухаанаас хол олон нийтийн дунд шинжлэх ухаан гэж ийм муухай юм байдаг гэсэн мэссэж тарааж байна.
Татвар төлөгчдийн мөнгөөр мэссэнжэрдэж, орифлеймын бараагаа бие биедээ шахахдаа уран үгээ барж, бохь зажлахаас өөр юм хийхээ больсон тэднийг уг үндсээр нь өөрчлөх цаг нэг болсныг дахин сануулах юун. Тэд, орлон тоглогчид тэр ажилдаа завгүй, тэр ажилдаа дэндүү хайртай. Учир нь тэд өөр юм хийх чадваргүй болтлоо завгүй ажилласан юм. Хамгийн харамсалтай нь сэхээтнийг орлогчид шинэ хүмүүст боломж өгөхгүй байхыг, эсвэл яг өөр шигээ зэрэмдэг байхыг шаардаж, арал дээрээ амар жимэр завгүй мэт амьдрахыг хичээсээр байна. Тиймээс “дундаж хүн хэнийг ч өөрөөсөө дээш гаргах дургүй... өөрөө өөртөө л эзэн байхыг хүсдэг. Харин өөрийгөө бусдаас ялгаатайг мэддэг агуу их хүмүүс бол үнэнчээр зүтгэх ямар нэгэн дээд зарчим хийгээд өөрөөсөө илүү хүмүүсийг үргэлж хайж явдаг” гэж Ортега-и-Гассет хэлсэн юм.

Шинэ л байхгүй юм бол дахин давтаад юу хийнэ. Далан жил, дахиад хорин жил улиглалаа. Бидэнд өнөөдөр Цэдэнбалын ардчилсан хувилбар хэрэггүй, төрийн шагналт, яамны тэргүүний ажилтан, алдарт уран зохиолч, таван жилийн гавшгайч гэсэн одон медалдаа дарагдах шахсан хүмүүсийн муухан хуулбар ч хэрэггүй, багшийгаа хуулж өөрийнхөө нэрийг тавьдаг эрдэмтний орлон тоглогчид бүр ч хэрэггүй. Харин аугаа Фукогийн онолыг үгүйсгэсэн онол үндэслэсэн монгол залуу, аавынхаа шүлгийг дууриаж бичдэггүй Хасар шиг л хүмүүс хэрэгтэй. Шинжлэх ухааны салбар, оюуны нэр хүндийг ганцхүү жинхэнэ жүжигчид л аварна. Учир нь амьдрал бол жүжиг гэж Шекспир хэлсэн юм. Орлон тоглогчдод орон зай бүү өг, сэхээтнүүдээ.

Дахиад л улиглан, учирлан гуйя оюунлаг сэхээтнүүдээ. Айн Рэндийн “оюунлагууд ажил хаяа юу”, эсвэл Ц.Хулангийн “Сэхээтнүүд минь хаа байна” гэсэн үгсийг дахин сануулмаар санагдлаа. Уул нь сэхээтэн гэдэг хүн бусдыг сэхээрүүлж, сэнхрүүлж, гэгээрүүлж явдаг баймаарсан. Даанч манай сэхээтнүүдийн “ажил хаясаар” удаж байна даа. Х.Тэмүүжин олон өгүүлэлээрээ энэ бүхнийг дахин дахин сануулсаар атал салхи хөдөлж дарцаг дэрвэхгүй байсаар л байгаа бус уу. Шинжлэх ухаан гэсэн энэ том нэр хүнд дээр хоёр хөлөөрөө дэвсэн чарлачихаад, хэнэгчгүй алхаж байгаа олон дүр эсгэгчид байх болж. Тэдний ухаангүй марзан аяглал газар авч, тархинд хүрч байхад оюунлаг сэхээлэг хүмүүс үүний эсрэг дуугарах нь битгий хэл аялдан дагаад байх шиг. Эрдэмтэн гэхээсээ гандангийн дэнжийн төлөгч шиг загнах эдгээр хүмүүс өөрөө ч учрыг нь олоогүй үзэл санаандаа бат итгэж, дутуу иссэн айраг шиг гөлийсэн бодлуудаа хаа сайгүй тарааж байна. Харин энэ бүхнийг нь маргаантай гэсэн хүнийг тэд мангар гэж цоллож таваа хангаж байгаа нь эрүүл үнэн үг хэлсэн нь биш эргүү гөжүү зүйл ярьсан нь өндөрт гарсанаар ил байгаа шүү дээ. Эрүүл саруул ухааны өмнөөс эргүү солиорол зогсож, бүр даван гарах гээд нүүрээ улайлган нүдээ бүлтийлгэн дүлж байхад, оюунлагууд буланд зогсоод буудуулах гэж байгаа буруутан шиг дуугүй л нүдээ бүлтийлгэн гараа өргөж байх нь сонин юм.

Шинжлэх ухааны тодорхой нэгэн салбарт арав хорин жил ажилчихаад дөмөгхөн нэг өгүүлэл бичиж чадаагүй байж, бусдын хийснийг үгүйсгэж шүлсээ үсчүүлэх тэдэнд сайхан байгаа болтой. Угтаа бол энэ байр суурь нь түүнийг ядахдаа ажлаа сайн хийгээрэй, чадвал нээлт хийгээрэй гэсэн утга бас давхар агуулдагийг мэдмээрсэн. Нэмэр болохгүй бол нэрмээс болж, “гүйсэн нохойд” саад болохгүй байхыг сануулж байгааг бодмоорсон. Эрдмийн энэ том байр суурийг цалинг нь өгч, өөрийг нь тэжээдэг газар мэтээр ойлгосон энэ хөөрхийс хэзээ үнэнийг ойлгож нүүрээ улайлган буруугаа хүлээх юм бол доо. Би чадахгүй юм байна гэж хэлчих зориг тэдэнд байхгүй шиг чи болохгүй байна гээд хэлчих зориг зүрх сэхээлэг хүрээнд бас алга уу.

Энэ бүх хаягдсан орон зайн дээр сайн дурынхан гарч ирээд, таанц иргэн, толгойгоо эргэтэл хөөрцөглөж байхад, сэхээтнүүд хаа байна. Хэн дуртай нь өөрийгөө эрдэмтэн, академич хэмээн цоллон, “цагаан яс”-аараа гайхуулж байхад Бруно шатаагдсан амиараа, Галиолей шүүгдсэн нэр хүндээрээ хамгаалж байсан шинжлэх ухаан дуугүй л байх юм. Хэдэн үлгэр цээжээр хэлдэг өвгөн өөрийгөө “угсаатан судлаач”, аавынхаа мөнгөөр костюмаа авч өссөн хүүхэд хэдэн мөр юм бичээд утга зохиол шүүмжлэгч болж байхад хэн ч юу ч дуугарахгүй байгаа нь юуны учир вэ. Бидний зорьж зүтгэж байгаа зам ийм хямдхан юм уу. Энэ бүх балайрал шинжлэх ухааны нэр хүндийг унагаж байна. Хүмүүс шинжлэх ухаан ярьсан хүнийг гажигтай мэтээр ойлгож, бараг номын цагаан солио гэж хүлээн авч байхад, эсрэг талд нь харин элдэв хадуурал мэргэ төлөг газар авч дээр дооргүй түүнд итгэн хошуурах болж. Яг л дундад зууны европын харанхуй байдал манайд ноёрхож байх шиг. Шинжлэх ухааныг ойлгоход сэхээлэг гэгээлэг ухаан хэрэгтэй шиг энэ бүх тэнэглэлийг ойлгоход түүнээс тэнэг байх хэрэг гарах байх даа харамсалтай нь. Энэ бүхнийг ажлаа хаясан оюунлаг, сэхээлэг хүрээнийхэнд зориулав. Нэр зүүгчид “романтик хортон” адил ухаарах сэтгэхүйгүй билээ. Иймээс тэдэнд үг зориулах ч хайран байлаа.