Дээд Монголчуудын үндсэрхэг үзэл

III ангийн оюутан байхдаа бичиж байсан өгүүллээ нийтлэв. Тухайн цагтаа цөөнгүй уралдаанд орж, нэлээд шагнал хүртэж байсансан. Монголоо гэсэн заримдаа хэт үндсэрхэг хүмүүсийн ярианы сэдэв болж ч явлаа.

Удиртгал

Та Монгол угсаатныхаа талаар хэр сайн мэдэх вэ? Тэгвэл...

Сүүлийн үеийн судалгаагаар дэлхий дээр арав сая гаруй Монгол угсаатан амьдарч байна хэмээсэн албан бус мэдээ бий. Бидний төрөл садангууд маань бүлэг цөлгөөрөө БНХАУ, ОХУ, АНУ, Франц, Афганистан, бүр Киргизстан улсад ч утаагаа боргилуулсаар явна. Эдгээр улсын дотроос хамгийн олон тооны Монгол угсаатан аж төрдөг улс бол БНХАУ.

Дундад улс дахь Монголчуудаас манайхны хамгийн сайн мэддэг нь Өвөрмонголчууд. Гэтэл бидний мэддэггүй Монголчууд дундад улсад олон байдгийн нэг нь Хөх нуурын Монголчууд. Мөн цаашлаад Шинжааны Монгол, Юнаны, Ганьсугийн, Сычуаны Монгол гэх мэтээр хөвөрч өгнө. Монгол улс дахь Монголчууд энэ олон Монгол угсаатны талаар бараг юу ч мэддэггүй гэхэд хэлсдэхгүй. Мэддэг хэд нь Эрээн, Хөх хотын хэдэн “дамчдаас” ялгаж хардаггүй. Магадгүй ялгахыг ч хүсдэггүй байх. Энэ нь бидний ихэрхүү, биеэ тоосон зантай холбоотой. Тусгаар тогтносон Монгол улсын хилийн доторх хүмүүсийг л Монгол гээд хилийн гаднахыг нь эрлийз хурлийз гэдэг нь манайхны итгэл үнэмшил. Гэвч энэ ялгамжийг өгч буй ёс суртахуун, оюун ухаандаа хүмүүс тэр бүр эргэлзэж байгаагүй нь сонин.

Энэ удаад би БНХАУ-ын доторх Монголчуудын нэг хэсэг болох Хөх нуурийн Монголчууд, тэр дундаа Дээд Монголчуудын талаар товчхон өгүүлэхийг зорьж байна. Өнгөрсөн зун буюу 2007 оны 6-7 сард МУИС-ын Нийгэм-Соёлын антропологийн тэнхимийн оюутан болох бид хэдэд БНХАУ-ын Хөх нуур мужид хээрийн судалгаа хийх болoмж тохиосон юм. Энэ нь угтаа Дээд Монголчуудыг товчхон боловч судлана гэсэн үг. Учир нь Хөх нуур мужид гурван өөр түүх, угсаатай Монголчууд аж төрдөг. Эдгээрийн дундаас бид Дээд Монголчуудтай нь хэл нэвтрэлцэж чадсанд байгаа юм. Нөгөө хоёр болох Цагаан Монгол болон Баоаньчуудын аялга нь арай өөр. Гэвч тэдний дунд хэсэг хугацаагаар сууж хамт амьдарвал аяндаа ойлголцоно. Харин Дээд Монголчуудын хэл яриа бидэнтэй төвөггүй нэвтрэлцэнэ. Дээд Монгол хэмээх нэрийн учир нь тэд дэлхийн сээр нуруу Хөх нуур Төвдийн өндөрлөгт далайн төвшинөөс дээш 2500-5000 метрийн өндөрт аж төрдөгтэй нь нэлээд холбоотой гэж Дээд Монголчууд тайлбарладаг.

Тэдний түүхийн хувьд гэвэл Монголчуудын мэдлэгт хамгийн ойр буух мэдээлэл бол Цогт тайж уран сайханы кино. Энэ түүхэн кино яг л Дээд Монголчуудыг Хөх нуурт хэрхэн ирсэн тухай өгүүлдэг. XYII зууны дунд үед Төвдийн бурханы шашин болон бидний хэлж заншсанаар шарын шашин, мөн бидний мэдэх улааны шашин хоёрын мөргөлдөөн ширүүсч, халхын Цогт хунтайж улааны шашинтан байж, түүнийгээ өмгөөлөн дэмжиж Хөхнуурт ирэн шарын шашинтануудыг алж талан шахан гадуурхаж тэр үеийн шарын шашины тэргүүн Y далай ламын байр суурийг ганхуулж эхэлсэн гэдэг. Яг л энэ мөчид ойрад Монголчууд шарын шашинтан байж, мөн тэд дотороо бэлчээр нь хүрэлцэхгүй багталцаж ядаж байх тэр мөчид, Y далай лам дөрвөн ойрадыын нэг Хошуудын хан Төрбайхыг залан туслан тэтгэж, Цогтын халдлагаас хамгаалж өгөхийг хүссэн ажгуу. Энэ нь бэлчээр хүрэлцэхгүй байсан ойрадуудад аятай боломж болон таарч төдөлгүй Төрбайх албат иргэдээ дагуулан Хөх нуурын зүг жолоо залжээ. Ингээд бидний кинонд үзсэн шиг Хөх нуурын хойд эрэгт байх “Улаан хошуу” гэдэг газар хоёр монгол Төвдийн шашны мөргөлдөөний төлөө удам угшил нэгтнийхээ цусыг үзэж улаан хошуу болтол нь тулалдаж Төрбайх ханы ялалтаар төгссөн билээ. Үүнээс хойш Төрбайх хан далай ламын шарын шашныг мандуулж, далай лам Төрбайх ханд шашныг дэлгэрүүлэгч Гүш хан цол шагнасан нь одоо бидний хэрэглэх түүний нэр нь болсон. 1655-1723 оны хооронд Төвд болон Хөх нуурын өндөрлөгт Гүш хан өөрийн Хошууд хаант засгийг байгуулан далаад жил оршин тогтноод 1723 онд Гүш ханы ач Лувсанданзан Манжийн ноёрхолын эсрэг босоод дарагдан мөхсөн байна. Түүнээс хойш тэдний төрөл нэгт Монголчуудаасаа алслагдан салсан үндэстэний мөхөлийн эрмэг рүү чиглэсэн он жилүүд эхэлсэн гэхэд дэгсдүүлсэн болохгүй (Хөх нуурын Монголчуудын түүхийн дэлгэрэнгүйг “Ч.Пүрэвбаярын хөрвүүлсэн “Хөх нуурын Монголчуудын товч түүх”-ээс харна уу).

Миний судалгаа хийсэн газар бол Хөх нуур мужийн Хайши жэүгийн Улаан шэйн, Дэлхий хот, Давсанговь хошуу, Зүүн Көкөт хошуу, Хуудсан болон Бугатын малчид зэрэг болно. Дээд монголчуудын нийгэм, соёл, аж амьдралын олон сонирхолтой үзэгдэлүүдээс би тэдний үндсэрхэг үзлийн тухай асуудлыг сонгон авсан юм. Тэдний үндсэрхэг үзэл нь илэрч байгаа жишээ болгон газар бэлчээрийн маргаан, түүнчлэн тэдний түүх утга зохиол, болон хүүхдийн хүмүүжилд үндсэрхэг үзэл хэрхэн туссан тухай угсаатны зүйг танилцуулна. Энэ судалгааны ажлыг бичихийн тулд онолын баримжаа болгож антропологи дахь үндэсний үзлийн судалгааг иш болгон үзлээ. Антропологид үндсэрхэг үзэлийг хэрхэн томъёолсоныг Б.Андерсоны “Imagined Communities” бүтээлээс нь харвал “Үндэстэн гэдэг нь бодитой зүйл биш харин хийсвэр ойлголт юм. Яагаад гэвэл ямар ч жижиг угсаатаны бүлэгт хүмүүс бие биенээ мэддэгүй, нэг ч удаа уулзаагүй мөртлөө толгойдоо бид нэг, нэгдмэл гэж болдог. Энэ нь үнэндээ дүрслэл санаандаа төсөөлсөн нэгдэл байдаг” гэжээ. Үүнтэй төстэйгөөр Эрнэст Гелнер (Gellner) “үндсэрхэг үзэл үндэстэнг бий болгож байдаг. Өөрөөр хэлбэл үндэстэн байхгүй газар үндэстэн гэсэн нэрийг бий болгогч нь үндсэрхэг үзэл юм. Үндсэрхэг үзэл нь санаанаасаа зохиосон зохион бүтээл, зохиомол, дүр үзүүлсэн show, төсөөлөлийн бүтээл байдаг” гэсэн байна.

Энэ бүхнээс харахад үндсэрхэг үзэл нь хийсвэр сэтгэхүйн ойлголт болж байна. Мэдээж бодитой илэрч гарч байгаа элемент байхыг үгүйсгэх аргагүй. Дээрх онолын ойлголтоос гадна бодитой практик ойлголтыг энд дурьдах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл Дээд Монголчуудын үндэсний үзлийг мөн л тэдний хэлсэнээр тодорхойлбол “өөрийн ёс заншил хэл бичгээ мэддэг, түүнийгээ хайрладаг, мөн түүнийгээ бусдад түгээдэг сурталчилдаг, хамгаалдаг байхыг хэлнэ”. Энэ бол ганц хүний үг биш харин Дээд монголчуудын дунд өргөн тархсан сэтгэлгээ гэдэг нь олон баримтаас тодорхой байдаг. Ингээд Дээд Монголчуудын талаарх яриандаа орцгооё.

Газрын төлөөх тулаан

Хөх нуур муж нь Төвдийн өөртөө засах орон, Шинжаан, Гансу, Сычиуан гэсэн дөрвөн мужийн дунд оршдог. Дундад улс тавин зургаан үндэстэнтэй (хятадаар зү) тэдгээрийн хятад, хотон, төвд, салар, ёгор гэх мэт арваад үндэстэнтэй нь Дээд Монголчууд хаяа залган амьдардаг. Хөх нуур мужид Дээд Монголчууд 80.000, Төвдүүд 800.000, Хотонгууд мөн төдий тооны, Хятадууд (хэд билээ?) зэргээс болж тэд энэ бүс нутагтаа цөөнхийн нэг болдог. Энэ олон угсаатны бүрдэл нь газар, бэлчээрийн маргааны үндэс болдог. Бэлчээрийг нь байн байн булаах төвд, хятадуудтай тэд зодолддог. Тухайлбал, 1999 онд Хэнан шэйнд орчин үеийн автомат буугаар зэвсгэлэн хоёр талаас тавиад хүний аминд хүрсэн тохиолдолыг оюутан Ж.Цуутайхүүд нутгийнхан өгүүлсэн байсан нь үүний нэгэн жишээ. Энэ мэт мөргөлдөөн үе үе гардаг. 1991 оны 5 сард болсон нэгэн мөргөлдөөнийг уг зодоонд биеэр оролцсон хүмүүсийн ярьж өгсөнөөр сийрүүлье.

Зүүн Көкөт хошууны “Их булаг” хэмээх газар хэсэг Төвд айлууд Монгол айлын бэлчээрт орж ирээд буцаж нүүлгүй нэлээд уджээ. Ингээд л чулуу, мод, дүүгүүр, буугаар зэвсэглэн зодоон болсон. Төвдийн талаас 160-н Монголоос 40-н хэдэн хүн оролцсон гэдэг. Төвдүүд олон байсан тул Монголчууд нэгэн толгойн орой дээр гарсанд, Төвдүүд бүслэн дайрчээ. Монголын талаас 17-н хүн хүнд хөнгөн гэмтсэнээс нэгнийх нь зүүн гар таслагджээ. Гурван хүн толгойдоо сүхээр цохиулсан ч амьд гарсан аж. Төвдийн талаас гурван хүн амь насаа алджээ. Дэлхий хотоос 20 цэрэг ирж Төвд Монгол хоёрын бэлчээрийн зааг дээр арваад хоносон байна. Мужийн төвөөс шийд гарч зодоон үүссэн нутаг дээрх Монгол хийдийг нүүлгэн 3000 га газрыг Төвдүүдэд өгсөн гэнэ. Гурван хүний амийг нөхөн төлүүлэхдээ нэгийг нь хоёр түмэн зоосоор (юань) тооцжээ. Уг нөхөн төлбөрийг Зүүн Көкөт хошууны бүх иргэдээр гаргуулсанд нэг хүнд 70 зоос ноогдсон гэнэ. Монголчуудаас гурван хүнийг баривчилсан (Хунчиг г.м) ба одоо болтол сураг гардаггүй аж. Энэ зодооноос хойш Төвдүүд өс санан гурван жил дараалан Монголын талаас 300-аад бод, 900-аад бог мал хулгайлсан гэнэ.

Төвдүүд арай өөр аргаар Монголчуудын бэлчээрийг булаан авсан тохиолдолыг Улаан шэйн дээр Соёлт хэмээх залуу надад хэлж өгсөн. “Улаан шэйнээс хойш 5 км зайд Анхан дарийн хийд гэж байдаг. Энэ хийд байгаа газар угтаа Монголын бэлчээр байжээ. Гэтэл уг газар дээр хэсэг төвд лам нар сүм барьсанд, төвд айлууд уг сүмийг бараадан нүүн ирсэн байна. Улмаар Монголчууд зугуухан бэлчээрээсээ шахагдаж эхэлжээ. Энэ мэтчилэн Дээд Монголчууд бэлчээрээ алддаг нь тэдний үндсэрхэг үзлийг өдөөх шалтгаан болдог. Монголчууд төвд ламтай төвд сүмд ордогүй, мөргөдөгүй гэж тэд ярьж байлаа. Учир нь төвдийн сүм болхоор тэр гэнэ. Уул нь Төвд, Монгол адилхан нэг л шашин шүтдэг. Гэтэл төвд сүмд төвд лам байдаг, төвдүүд мөргөдөг. Бид төвдүүд шиг харанхуй бүдүүлэг хүмүүс биш гэж Дээд Монголчууд ярьдаг. Тэд шарын шашинийг шүтсэнээрээ ийм соёл дорой байгаа юм, тийм болхоор би шарын шашинг тоодоггүй гэж ярих Дээд Монголчууд надтай нэг бус удаа таарч байсан.

Түүх, утга зохиол

Дээд Монголчууд түүхээ саяхнаас л чөлөөтэй хүүрнэх болсон талаар тэд өгүүлж байлаа. 1990-ээд оноос л Чингис хааны хөргийг гэрийнхээ хойморт залах болжээ. Гэхдээ Мао даргын хөрөгтэй хамт гэнэ. Чөлөөлснөөс хойш буюу 1949 оноос хойш Хөх нуурын Монголчуудын түүхийг Монголчуудаар бичүүлээгүй аж. Харин одоо Дулаан шэйнд Жавхлан гэдэг залуу буруудсан ч бай, зөвдсөн ч бай өөрсдийнхөө түүхийг бичнэ гэж зориглосон нь үнэхээр бидний урмыг сэргээж байна хэмээн Давсанговь хошуунд Баясгал ах ярьж байлаа. Мөн тэрээр “... хэрвээ бид Лувсанданзангын бослогыг гаргалгүй тэвччихсэн л бол одоо бид хоёр сая гаруйлаа муусайн төвд, хотонгуудад дарлуулахгүй сайхан байхгүй юу... “ хэмээн халаглан өгүүлж байсан. Нээрээ л хувь хүнийхээ үүднээс бодоход тийм ч юм шиг санагдсан. Ийм л учраас Дээд Монголчууд цадиг түүхэндээ бусад монголчуудаас дутуугүй хайртай. Дэлхий хотод уулзан ярилцсан “Цайдамын сонин”-ий эрхлэгч Мөнхбаяр ах надад хүүрнэхдээ “Дээд монгол залуус өв соёл, уламжлал, заншилаа сурталчилсан ном сонин сэтгүүлийг өөрийн хөрөнгөөр эрхлэн хэвлүүлж тараадаг юм. Нэг ном хэвлүүлэхэд 10 юань хэвлүүлэх тоо нь хамгийн багадаа 1000 ширхэг болдог” гэж байсан. Ингээд бодоход нэг ном гаргахад манай төгрөгөөр 2 сая орчим төгрөг хэрэгтэй. Гэтэл миний уулзаж ярилцсан хүмүүс нэгээс дөрвөн ном гаргачихсан байдаг. Хэдий ийм ч тэдэнд нэг гомдолтой асуудал байнга тулгардаг. Засгийн газраас “буруу үзэлтэй” номыг хэвлүүлдэгүй. “Буруу үзэл” гэдэг нь өргөн утгаараа Хятадын эсрэг гэсэн үг. Тийм болхоор Дээд Монголчуудад ном болгон бичээгүй олон үзэл санаа цээжинд нь байдаг. Үүнийгээ шүлгээр л илэрхийлнэ. Шүлгийн агуулга нь:

…Эзэн богдын түүж ирээд

Эх орон хэмээн

Өрлөг төрийн тогоо нэрсэн

Тулгын гурван чулууны хоёр нь алга бид эрэлд гаръя

Эзэн тэнгэрийн зарлиг юм гээд

Өөрийн мутраасаа салгалгүй үүрд атгаж явсан

Эр хар сүлдний тань хойноос бид эрэлд гаръя

Эрхэм зуунаас солонго хараад омогшихдоо

Эх хэлээ умартсан

Энхрий бяцхан дүү нарийнхаа хойноос бид эрэлд явъя

Аюулхайдаа ерөөх нутаггүй болсондоо бид эрэлд гаръя

Амраглан золгох Монгол цөөндөө бид эрэлд гаръя

Бид бүгдээрээ эрэлд гаръя эх орныхоо төлөө

Өөрийг чинь төрүүлсэн Монголын төлөө

Бид эрэлд мордъё… гэсэн байдаг.

Энэ мэтчилэн Дээд Монголчуудын утга зохиолд дэлхийн бусад улс орнуудад байгаа төрөл нэгт монголчуудаа санагалзсан тэднийгээ гэсэн үзэл нэвт шингэсэн байх нь түгээмэл.

Хойч үеээ Монгол хүн “болгох” гэсэн тэдний тэмцэл

Энд нэг сонирхолтой асуудал гарч ирж байгаа нь хүүхдүүд үндсэрхэг үзлээ илэрхийлж байгаа явдал юм. Магадгүй энэ асуудал үндсэрхэг үзлийн судалгаанд шинэлэг сэдэв байж болохоор байна. Дээд Монголд үндсэрхэг үзэл арваад настай хүүхдүүдээс ч мэдрэгдэнэ. “Цайдамын сонин”-ий эрхлэгч Мөнхбаяр ахын хүү Баян арван настай Хятад дунд сургуульд явдаг. Баян дүрэмт хувцасныхаа дотуур өмсдөг цамцныхаа зүрхэн тушаа Чингис хааны хөргийг наачихсан байсан. Хятад хүүхдүүд хэний зураг юм бэ гэж асуухад нь миний өвөг гээд хэлчихдэг гэнэ. Дэлхий хотод уулзаж ярилцсан яруу найрагч Цэлгэр эгчийн хүү Аян. Цэлгэр эгч хүүдээ зориулан бичсэн нэг шүлэгтээ Миний хар нүдэн Аян... гэх мэтээр бичсэн байдаг. Хүүгээ хар нүдэн гэж өхөөрддөг. Нэг өдөр хүү Аян нь сургаалиасаа ирээд

- Ээжээ миний нүд шар тиймээ? гэж асуужээ. Ээж нь

- Үгүй ээ миний хүү хар нүдтэй ш дээ гэсэнд

- Үгүй ээ шар, ээж нь юу гэж дээ хар нүдтэй хэн тэгж байна гэсэнд хүү нь

- Юу яриад байгаа юм бэ? Чингис хаан шар нүдтэй юм чинь би ч гэсэн шар нүдтэй л байж таараа ш дээ гэсэн гэнэ.

Цэлгэр эгч өөрөө монголд ирж байсан. Тэрээр” Монголд хотон хүн байхгүй үнэхээр сайхан байлаа гэж байв. Дээд монголчууд нийтээрээ хотон хүнд дургүй. Учир нь хотонгууд монголчуудыг даралдаг мөлждөг “хамгийн муу хүмүүс”. Тийм ч болохоор

Хотон хүний хоолыг нь идэж болохоос

Үгийг нь сонсож болохгүй гэцгээдэг.

Гэр хороолол сайхан санагдсан гэж Цэлгэр эгч ярьж байсан. Гэтэл манайд Улаанбаатарын хорт утааны гол үйлдвэрлэгч гэгдэн гэр хороолол муу хэлэгдэж байдаг. Ер нь бидний хөгжил гэж боддог бүхэн тэнд муухай. Зам, гудамж, талбайн цэцэг. Яагаад гэвэл Хятадууд хийсэн учираас тэр юм. Дэлхий хотын төв талбайд хотынх нь бэлэг тэмдэг мориний хөшөө байдаг. “…Төвдүүд сарлагын хөшөө босгох гэсэн ч Монголчууд тэмцсээр байгаад мориний хөшөө босгуулсан нь үнэхээр сайхан. Одоо Дэлхий хотыг Монгол Төвдийн шэйн гэж бичдэг. Монгол гэдэг нэрийг Төвд гэсэн нэрийн өмнө оруулсан нь бидний ялалт болсон” гэж тэд бахархаж байв.

Өөр олон үндэстэний дунд амьдарч байгаа болохоор Монгол үндэстэн гэдгээ тэд улам илүү мэдэрдэг бололтой. Монгол хүн гэж тэдний хувьд хэл, соёл зан заншил ёс суртахуунаараа цул Монгол байх ёстой. Хэдий тийм ч тэд Хэнаны Монголчуудыг Монгол л гэж боддог. (Хэйнаны Монголд, Монгол гэх зүйл нь Монгол гэр, бэлчээрийн мал аж ахуй хоёр л юм гэдэг). Яг л энэ сэтгэхүйгээрээ дунд сургуульд байхдаа дургүй учраас Хятад, Төвд хүүхэдүүдийг зодож, тэдэнтэй нөхөрлөсөн монголчуудаа гоочилж явсанаа дурсах дуртай. Мөн албан байгуулагын хятад хаягийг монгол бичгээр бичүүлэх гэж тэмцдэгээ, монгол дунд сургуульд улам олон монгол хүүхэд элсүүлэх гэж компанит ажил өрнүүлдэгээ тэд надад ярьж байсан. Хашаандаа Чингис хааны хар сүлдийг залсан айлтай нэг бус удаа таарч явсанаа энд хэлэх хэрэгтэй байх . Ингэж л тэд Монгол байхын төлөө, Монгол байх юмсан гэсэн сэтгэлээр тэмцэж байдаг. Хөдөө хаана ч очсон таныг халхаас ирсэн хүн хэмээн хоймороо залаад дал дөрвөн өндөр чанан дайлна. Намайг нэг удаа хүүхэддээ жинхэнэ Монгол нэр өгөөч гэж гуйж байсан. Учир нь ердөө л хүүхэддээ төвд нэр өгөхгүй л гэж тэр байлаа. “Та жинхэнэ халх хүн үү?” хэмээн нүдэндээ нулимастай гарыг минь атгаж байсан малчин яруу найрагч Балмадорж гуайг одоо ч би тодхон санаж байна. Манай энд хит болсон дуу тэнд ч гэсэн хит болж, манайхны тоглоом наргиа тэнд ч гэсэн хүрсэн байдаг. Уулзаж ярилцсан залуус маань халхын шүлэг уран зохиолыг надаас илүү мэднэ. Тэрийг уншсан уу? Үүнийг харсан уу? гэх нь нүүр халмаар.

Бас л бүгдээрээ л Хархорумын туурийг үзэж, тэр бууцан дээр хөрвөөхийг, Бурхан Халдунд очиж мөргөхийг мөрөөддөг. Тэд ар тавин долоон хошуу, өвөр дөчин ёсөн хошуу, Хөх нуур хорин дөрвөн хошуу хэмээн ярьж, өөрсдийгөө тулгын гурван чулууны нэг мэтээр төсөөлдөг. Гэтэл бид тэдний талаар бараг юу ч мэддэгүй. Гэлээ ч тэд үүнд огт санаа зоволгүй бидэнтэй садны холбоотойгоорооо бахархаж, энд Монгол улс байгаад сүсэглэн цайныхаа дээжийг хойд зүг бидний зүг өргөн, шөрмөс шиг болсон Туулын усыг рашаан хэмээн дээдэлж байдаг. Ийм л амьдрал ахуйтай хэсэг монголчууд байдаг чимээг тусгаар тогтносон монгол улсад дуулгаарай гэж тэд надаас хүсэж байсан. Бас Монгол улсад дахин золгохын ерөөл тавин үлдсэн билээ.

Тэд бидний талаар чамгүй сайн мэднэ. Харин бид тэдний талаар бараг юу ч мэдэхгүй. Энэ мэдлэгийн зөрөө манайхныг тун бүдүүлэг байдалд оруулдаг. Мөн энэ бүдүүлэг байдал худгийн мэлхийн үлгэрийг өөрийн эрхгүй санагдуулдаг нь гачлантай. Гэвч манайхан энэ байдалдаа өчүүхэн ч санаа зоволгүй хэн нэгэн их мэдэгчийн үгээр тэднийг янз бүрээр хочилсоор л байна. Хэзээ бидний үнэний нүд нээгдэж бодит байдлыг олж харан явцуу бодлоосоо ангижирах юм болдоо.

Бурзайж байна уу? Нинжа нар, тэдний зохион байгуулалт хийгээд амь зуулга

Нэгэн сэдэвт бүтээл маань хэвлэгдсэнд нөхөр Г.Баттогтох ийн тайлбар хийн өөрийн блог дээр тавьжээ.

Дэлхийд бол өндөрт түвшинд гарчихсан, монголд одоо л жинхэнэ утгаараа хөгжиж яваа антропологийн шинжлэх ухаанд нэгэн шинэ ном, шинэ судлаач төрлөө. Ардчилсан монголын нийгмийн нэгэн сонин үзэгдэл болсон Нинжа нарын тухай шинжлэх ухааны түвшинд харж судалсан анхны ном бол “БУРЗАЙЖ БАЙНА УУ? Нинжа нар, тэдний зохион байгуулалт хийгээд амь зуулга” хэмээх ном юм.

Нинжа аж ахуйн үүсэл, орчин нөхцөл, тэдний зохион байгуулалт, амь зуулгыг нийгмийн бүтцийн талаас задлан тайлбарлаж онолын баттай ноттой гаргалгаа дэвшүүлж тавьсан энэ номыг ийм тийм хэмээн дүгнэж хэлэх бөх зүрх, мэдлэг чадвар надад үгүйн учир нийгэм-соёлын хүн судлалын чиглэлийн эрдэмтдийн хэлсэн үгийг дайж байна. Тэд лавтай “нэг юм” хэлсэн буй заа.

“Нинжагийн хатуу дотоод зохион байгуулалтын хүч, тогтворгүй хөдөлгөөнт шинж чанартай зэргээс болж нийгэм соёлын антропологийн оролцон ажиглах арга гэх мэт судалгааны арга зүйг хэрэглэн бодит чанарын судалгаа хийхэд үнэхээр хүнд, амаргүй гэгддэг юм. Үнэндээ, нинжагийн тухайд удаан хугацааны хээрийн судалгаан дээр тулгуурласан судалгаа бүтээл тун цөөн байгаа нь өнөөгийн бодит байдал билээ. Г.Мөнх-Эрдэнэ нь өөрийн туршлага, өргөн хүрээний сүлжээ, урт удаан хугацааны хээрийн шинжилгээний үр дүнд, нарийн чухал мэдээ материал цуглуулж чадсан төдийгүй, өөрийн туршлагын байр сууринаас, судлаачийн нүдээр нинжа болох шалтгаан, нинжагийн зохион байгуулалтын онцлог, үйл ажиллагааг нийлбэр цогц байдлаар, өргөн цар хүрээнд авч үзэж чадсан хэмээн дүгнэж байна” гэж Осака Их Сургуулийн Профессор Сэцэнхүү бичжээ.

Харин МУИС-ийн Нийгэм-соёлын антропологийн тэнхимийн эрхлэгч, доктор Д.Бум-Очир: “Онолын хувьд Мэтэ Хай малчин залуучууд нинжа болохыг эцэгчлэлийн дараасаас гарч бие дааж өөрийн гэсэн орлоготой, эрх мэдэлтэй болж амьдрах эрмэлзлэлээс үүдэлтэй гэж тайлбарласан. Харин Г.Мөнх-Эрдэнэ энэ асуудалд өөрөөр хандаж нинжа нар ч гэсэн гэр бүлээрээ эцэг эхтэйгээ алтны газар ажиллаж тэнд нь ураг удмын тогтолцоо, эцэгчлэлийн тогтолцоо хэвээр үргэлжиж байгаа баримт оруулан Хайгийн онол нинжа нарын онолыг тайлбардаж болох олон онолын нэг нь юм гэдгийг харуулсан. Цаашлаад тэрээр алтны газар гэдэг бол эмх замбараагүй, хөл толгойгүй, эх захгүй нийгмийн бүлэг биш харин туршлага дээр үндэслэн тогтсон өөрийн онцлог бүхий нийгмийн захиргаатай, зохион байгуулалттай байдаг талаар өгүүлсэн. Энэ мэтчилэн түүний энэ судалгааны бүтээл нийгмийн гүнд нь орж хийсэн угсаатны зүйн эх сурвалжтай, онолын түвшинд тайлбар өгөхийг хичээсэн, цаг үеэ олсон дорвитой ажил болсон байна гэдгийг уншигч танаа сонордуулахад таатай байна” гэж бичжээ.

Япон Улсын Засгийн газрын Какен байгууллагаас санхүүжүүлсэн, Осока Их Сургуулийн болон Монгол Улсын Их Сургуулийн багш нарын хараанд өртөөд буй бүтээлийн зохиогч Г.Мөнх-Эрдэнэдээ амжилт хүсье. Хийж бүтээх гэсэн чин хүсэл, авьяас билиг байгаа цагт “жинхэнэ” бүтээлүүд энэ мэтээр ундрах болтугай.

Номыг бүтнээр нь доорх холбоосоор орж харна уу. https://drive.google.com/file/d/0BxtK2_kGmyqUclpmNTF1bkFzaDg/view?usp=sharing

СЭХЭЭТНҮҮДИЙН АЖИЛ ХАЯЛТ БА ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ҮНЭГҮЙДЭЛ

Яг нэг жилийн өмнө энэ нийтлэлийг бичиж байлаа. Өөрийн блог, бас tsahimurtuu.mn дээр тавигдаж байсан юм. Нийлээд их шүүмж, бас эсэргүүцэл дагуулж байж билээ. Бидний хэлсэн санааны үнэ цэнэ одоо ч алдраагүй байгаа тул дахин нийтэлж байна.

Өөрийн гарт барьсан зул
Өрөөлийн нүдэнд гэрэл болдгийг сана.
Шастирын үг

Хүмүүс завгүй байна... Тэд ямар нэгэн юм хийгээд л завгүй байгаа даа. Аав нь хүүтэйгээ уулзах завгүй. Хүү нь ч гэсэн аавтай уулзах завгүй. “Нялхсыг угтаж, өтгөсийг үдээд өчүүхэн ч чөлөө завгүй байна” Монголчууд. Ямар нэг юм хийгээд завгүй байдаг хүмүүст, ялангуяа тэр ямар нэг юм нь ямар ч юм биш байдаг хүмүүст үүнийг зориуллаа.

Сэхээтнүүд, оюунлагууд эзгүй хойгуур дүр эсгэгчид сэхээтэн болж орлон тоглож байна. Хүний нийгмийн гэлтгүй аливаа нийгмийн байгуулалд ч цөөн хэдэн манлайлагчид байж олонхоо чирч явдаг нь жам ёсны зүйл юм. Харин өнөөгийн Монголд өнөөх чирэгдэж явдаг хэд нь манлайлагчид болж, оюунлагуудын оронд суучихаад өчүүхэн ч чөлөө завгүй орлон тоглолт үзүүлж байна.

Өнөөдөр хэн сайн орлон тоглож чадсан нь эрх мэдэл, албан тушаал, мөнгийг хүслээрээ олж, хүүхэн шуухан сольж, морь мал уралдуулсан шиг зугаацан амьдарч байна. Түүхийн будангуй салхинд үе үе ингэж “айл гэр” болж тоглосоор ирсэн нь ажиглагддаг. Харин тэр орлон тоглогчид оюуны салбарт гар хөлөө дүрж, тухалж суугаад жинхэнэ шилдгүүдийг, оюуны жинхэнэ гигантуудыг шахаж байгаа нь хэрээс хэтэрлээ.

Монголын шинжлэх ухааныг “Арлын буюу Робинзон Крузогийн шинжлэх ухаан” гэж нэгэн судлаач сануулсан нь бий. Тэр л арлын шинжлэх ухааны үхширмэл арга барилаа нэгэнт өөрчилж, салхи савир оруулах цаг хэдийнээ болчихоод байхад өнөөх л орлон тоглогчид үхэн хатан зууралдсаар байна. 1990 он хүртэл бид арлаа сайн судалсан, шинжлэх ухааны арал буй болгож чадсан. Харин одоо аль болох шинээр, аль болох өөрөөр харах цаг нэгэнт болчихжээ. Далан жил бичсэн. Далан жил бие биеэ магтан дуулсан. Ямар сайндаа л “Чойбалсангийн тавин насны ойд зориулсан шүлэг” бичээд төрийн шагнал авч байхав дээ. Хорин жил давтан бичсэн. Хорин жил мөн л бие биеэ магтан дууллаа. Энэ төөрөгдлийн хорин жилд сэхээтнүүд ажил хаяж, орлон тоглогчид сэхээтнийг дүрд тоглохыг оролдож, аль хэдийнээ орлон тоглогчдын хүчирхэг арми буй болж, ардын болон төрийн шагналтнууд гэгдэж, цаашлаад академич хүртэл болж амжжээ.

Монголд шинжлэх ухааны судалгаагаар тэргүүлдэг Монгол Улсын Их Сургуульд дөч, тавин жил багшийн дүрд тоглож, нэг ч бүтээл гаргаагүй хүн эмээд нь ярьсан үлгэрээ XXI зууны ач охинд нь ярьсаар байна. Мөн хорин жил их сургуульд багшилсан бас нэг орлон тоглогч ном нэртэй цуглуулга хийж оюутнууддаа шахаж байна. Монголын ШУА-д хорин жил ажиллахдаа гялтайх ганц өгүүлэл бичээгүй хүн доктор болж байна. Толгойтой бүхэн нь завгүй байхын тулд магистр хамгаалж, их дээд сургуулийн диплом цуглуулан тоглож байна. Ийм л үнэ цэнэ, эх адгаа алдсан завгүй хүмүүсийн хаанчлал газар авлаа. Монголын оюуны салбарт тэргүүлдэг энэ байгууллагуудад ийм хүмүүс ингэж тоглож байхад өөр бусад нь бүр нэмэргүй байгаа даа. Тэд шинжлэх ухааны нэр хүндийг шавар шалбаагт хутгаж хаясанаараа шинжлэх ухаанаас хол олон нийтийн дунд шинжлэх ухаан гэж ийм муухай юм байдаг гэсэн мэссэж тарааж байна.
Татвар төлөгчдийн мөнгөөр мэссэнжэрдэж, орифлеймын бараагаа бие биедээ шахахдаа уран үгээ барж, бохь зажлахаас өөр юм хийхээ больсон тэднийг уг үндсээр нь өөрчлөх цаг нэг болсныг дахин сануулах юун. Тэд, орлон тоглогчид тэр ажилдаа завгүй, тэр ажилдаа дэндүү хайртай. Учир нь тэд өөр юм хийх чадваргүй болтлоо завгүй ажилласан юм. Хамгийн харамсалтай нь сэхээтнийг орлогчид шинэ хүмүүст боломж өгөхгүй байхыг, эсвэл яг өөр шигээ зэрэмдэг байхыг шаардаж, арал дээрээ амар жимэр завгүй мэт амьдрахыг хичээсээр байна. Тиймээс “дундаж хүн хэнийг ч өөрөөсөө дээш гаргах дургүй... өөрөө өөртөө л эзэн байхыг хүсдэг. Харин өөрийгөө бусдаас ялгаатайг мэддэг агуу их хүмүүс бол үнэнчээр зүтгэх ямар нэгэн дээд зарчим хийгээд өөрөөсөө илүү хүмүүсийг үргэлж хайж явдаг” гэж Ортега-и-Гассет хэлсэн юм.

Шинэ л байхгүй юм бол дахин давтаад юу хийнэ. Далан жил, дахиад хорин жил улиглалаа. Бидэнд өнөөдөр Цэдэнбалын ардчилсан хувилбар хэрэггүй, төрийн шагналт, яамны тэргүүний ажилтан, алдарт уран зохиолч, таван жилийн гавшгайч гэсэн одон медалдаа дарагдах шахсан хүмүүсийн муухан хуулбар ч хэрэггүй, багшийгаа хуулж өөрийнхөө нэрийг тавьдаг эрдэмтний орлон тоглогчид бүр ч хэрэггүй. Харин аугаа Фукогийн онолыг үгүйсгэсэн онол үндэслэсэн монгол залуу, аавынхаа шүлгийг дууриаж бичдэггүй Хасар шиг л хүмүүс хэрэгтэй. Шинжлэх ухааны салбар, оюуны нэр хүндийг ганцхүү жинхэнэ жүжигчид л аварна. Учир нь амьдрал бол жүжиг гэж Шекспир хэлсэн юм. Орлон тоглогчдод орон зай бүү өг, сэхээтнүүдээ.

Дахиад л улиглан, учирлан гуйя оюунлаг сэхээтнүүдээ. Айн Рэндийн “оюунлагууд ажил хаяа юу”, эсвэл Ц.Хулангийн “Сэхээтнүүд минь хаа байна” гэсэн үгсийг дахин сануулмаар санагдлаа. Уул нь сэхээтэн гэдэг хүн бусдыг сэхээрүүлж, сэнхрүүлж, гэгээрүүлж явдаг баймаарсан. Даанч манай сэхээтнүүдийн “ажил хаясаар” удаж байна даа. Х.Тэмүүжин олон өгүүлэлээрээ энэ бүхнийг дахин дахин сануулсаар атал салхи хөдөлж дарцаг дэрвэхгүй байсаар л байгаа бус уу. Шинжлэх ухаан гэсэн энэ том нэр хүнд дээр хоёр хөлөөрөө дэвсэн чарлачихаад, хэнэгчгүй алхаж байгаа олон дүр эсгэгчид байх болж. Тэдний ухаангүй марзан аяглал газар авч, тархинд хүрч байхад оюунлаг сэхээлэг хүмүүс үүний эсрэг дуугарах нь битгий хэл аялдан дагаад байх шиг. Эрдэмтэн гэхээсээ гандангийн дэнжийн төлөгч шиг загнах эдгээр хүмүүс өөрөө ч учрыг нь олоогүй үзэл санаандаа бат итгэж, дутуу иссэн айраг шиг гөлийсэн бодлуудаа хаа сайгүй тарааж байна. Харин энэ бүхнийг нь маргаантай гэсэн хүнийг тэд мангар гэж цоллож таваа хангаж байгаа нь эрүүл үнэн үг хэлсэн нь биш эргүү гөжүү зүйл ярьсан нь өндөрт гарсанаар ил байгаа шүү дээ. Эрүүл саруул ухааны өмнөөс эргүү солиорол зогсож, бүр даван гарах гээд нүүрээ улайлган нүдээ бүлтийлгэн дүлж байхад, оюунлагууд буланд зогсоод буудуулах гэж байгаа буруутан шиг дуугүй л нүдээ бүлтийлгэн гараа өргөж байх нь сонин юм.

Шинжлэх ухааны тодорхой нэгэн салбарт арав хорин жил ажилчихаад дөмөгхөн нэг өгүүлэл бичиж чадаагүй байж, бусдын хийснийг үгүйсгэж шүлсээ үсчүүлэх тэдэнд сайхан байгаа болтой. Угтаа бол энэ байр суурь нь түүнийг ядахдаа ажлаа сайн хийгээрэй, чадвал нээлт хийгээрэй гэсэн утга бас давхар агуулдагийг мэдмээрсэн. Нэмэр болохгүй бол нэрмээс болж, “гүйсэн нохойд” саад болохгүй байхыг сануулж байгааг бодмоорсон. Эрдмийн энэ том байр суурийг цалинг нь өгч, өөрийг нь тэжээдэг газар мэтээр ойлгосон энэ хөөрхийс хэзээ үнэнийг ойлгож нүүрээ улайлган буруугаа хүлээх юм бол доо. Би чадахгүй юм байна гэж хэлчих зориг тэдэнд байхгүй шиг чи болохгүй байна гээд хэлчих зориг зүрх сэхээлэг хүрээнд бас алга уу.

Энэ бүх хаягдсан орон зайн дээр сайн дурынхан гарч ирээд, таанц иргэн, толгойгоо эргэтэл хөөрцөглөж байхад, сэхээтнүүд хаа байна. Хэн дуртай нь өөрийгөө эрдэмтэн, академич хэмээн цоллон, “цагаан яс”-аараа гайхуулж байхад Бруно шатаагдсан амиараа, Галиолей шүүгдсэн нэр хүндээрээ хамгаалж байсан шинжлэх ухаан дуугүй л байх юм. Хэдэн үлгэр цээжээр хэлдэг өвгөн өөрийгөө “угсаатан судлаач”, аавынхаа мөнгөөр костюмаа авч өссөн хүүхэд хэдэн мөр юм бичээд утга зохиол шүүмжлэгч болж байхад хэн ч юу ч дуугарахгүй байгаа нь юуны учир вэ. Бидний зорьж зүтгэж байгаа зам ийм хямдхан юм уу. Энэ бүх балайрал шинжлэх ухааны нэр хүндийг унагаж байна. Хүмүүс шинжлэх ухаан ярьсан хүнийг гажигтай мэтээр ойлгож, бараг номын цагаан солио гэж хүлээн авч байхад, эсрэг талд нь харин элдэв хадуурал мэргэ төлөг газар авч дээр дооргүй түүнд итгэн хошуурах болж. Яг л дундад зууны европын харанхуй байдал манайд ноёрхож байх шиг. Шинжлэх ухааныг ойлгоход сэхээлэг гэгээлэг ухаан хэрэгтэй шиг энэ бүх тэнэглэлийг ойлгоход түүнээс тэнэг байх хэрэг гарах байх даа харамсалтай нь. Энэ бүхнийг ажлаа хаясан оюунлаг, сэхээлэг хүрээнийхэнд зориулав. Нэр зүүгчид “романтик хортон” адил ухаарах сэтгэхүйгүй билээ. Иймээс тэдэнд үг зориулах ч хайран байлаа.

ЭКОЛОГИЙН АНТРОПОЛОГИ

Экологийн антропологи гэдэг нь хүмүүний амьдрал хүрээлэн буй орчины хоорондын харилцаа холбоо шүтэлцээг цаг хугацаа, орон зайн хувьд судалдаг гэж хэлвэл хүмүүс ойлгомжтой болох байх аа. Энгийнээр бол аливаа нэг соёл болон хүрээлэн буй орчин хоёрын хоорондох бие биендээ нөлөө хүртээж байдаг тэр харилцааг судална гэсэн үг юм. Жишээ нь манай зарим судлаачид Монголчууд мал аж ахуй эрхлэх болсон нь бидний өвөг дээдсийн их нарийн ухаан, гүн философи, байгальдаа хайртай сэтгэлгээ байсан мэтээр бичдэг гэтэл үнэндээ Монгол орны хойд хилээр Орос улс руу гарахад мод нь хүртэл өндөр ургаж мал бэлчихэд таарамж муутай нутаг болдог бол өмнө зүг Хятад улсын цагаан хэрэмнээс урагш бол мал тогтох аргагүй халуун болдог. Мөн Монгол нутагт тариа тарих гэхээр цаг агаарын эрс тэрс байдал нь нэлээд хүндрэл учруулдаг билээ. Энэ газар зүй, экологийн нөхцөл байдал биднийг мал маллахаас өөр сонголтгүй болгосон байдагтай адил дэлхийн өөр олон улс түмнүүдийн аж ахуй, соёл нь тухайн газар орон экологийнхоо нөхцөл байдлаас хамааран өвөрмөц шинжтэй болсон байдгийг экологийн антропологи сонирхон анзаарч байдаг гэсэн үг.

Экологийн антропологийн анхны мэргэжлийн гэж хэлж болохуйц судалгаанууд нь Америкийн антропологич Жулиан Стевардын соёлыг судлах дэг сургууль, санаа бодлоос улбаалан 1960-аад оноос соёлын экологи хэмээсэн судалгааны дэд салбарт бий болсон гэж болох биз ээ. Ж.Стевард амь зуух өөр өөр хэв маяг болон тэд бусад соёлын ойлголтыг хэрхэн задлан шинжилж, шийдвэрлэж байдаг асуудлыг сонирхон анхаарч байсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл түүнийхээр бол соёл нь аливаа зүйлсийг задлан шинжилсэн тэр шинжилгээний нэгдэл юм. Мөн энэ үзэл санаагаар бол уг шинжилгээний нэгдэл нь адил төстэй хүрээлэн буй байгаль экологитой эсэхээсээ хамааран адил төстэй элементүүд болон эрс ялгаатай элементүүдийг агуулж байдаг болж байгаа юм. Анхны экологийн антропологичид энэ санаан дээр анхааран ажиллаж урьд өмнөх Ф.Боас болон түүний дагалдагч нарын түүхэн өвөрмөц байдлын онолын алдааг засаж, улам хөгжүүлж байсан байна.

Мэдээж энэ салбар судалгааг шүүмжилсэн олон санаа оноо гарсанг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Эдгээр шүүмжлэгчдийнхээр бол экологийн антропологичид тогтвортой, хөдөлгөөнгүй байдлыг хэт анхаарч өөрчлөлт, хөдөлгөөнт байдлыг үл ойшоосон байна. Мөн өнөөгийн орчин үеийн гэж хэлж болохуйц амьдралын явцад аливаа нэг соёлд зөвхөн хүрээлэн буй орчин бус өөр олон зүйл нөлөө үзүүлж байгаа гэдэг. Бүр тэдгээр нөлөө үзүүлэгч нь ихэнхдээ хүрээлэн буй орчин, экологиос илүү хүчирхэг болж байгаа аж. Жишээ нь: мэдээллийн хэрэгсэл, засгийн газар, төрийн бус байгууллага, бизнесийнхэн гэх мэт.

Энэ бүх шүүмжлэлийг даван гарах хэрэгтэй гэвэл экологийн антропологи, улс төрийн экологи, хүрээлэн буй орчны антропологийн мэдлэгийг ашиглах хэрэгтэй болох байх аа. Хэдий ийм ч эл салбар судалгаа антропологийн судалгаа төдийгүй бусад судалгаанд өргөн ишлэгдэх болж, энэ салбарын судалгаа шинжилгээ хийгчдийн тоо нэмэгдсээр байгааг бас хэлэлгүй орхиж болохгүй нь ээ.

НИЙГМИЙН АНТРОПОЛОГИ

Энэхүү хэсгийг бичихдээ www.wikipedia.com, интернетийн эх сурвалжийг гол болгон түшиглэсэн билээ. Нийгмийн антропологи нь өргөн утгаараа аливаа ард түмний нийгэм соёлыг тэдний дунд урт хугацаагаар хамт амьдран судалж, тэр соёлоо тайлан тайлбарлаж байгаа гэж болно. Судалгааныхаа мэдээллийг оролцон ажиглах арга зүйг (participant observation) ашиглан, уг нийгмийнхээ зан заншил, эдийн засаг, улс төрийн байгууламж, хууль, хэрэглээ болон солилцооны хэлбэрүүд, ураг төрөл болон гэр бүлийн бүтэц, жендерийн харилцаа, хүүхдийн хүмүүжил нийгэмшил, шашин гэх мэт маш өргөн хүрээг хамарсан талбараас цогц, бүхэллэг (holistic) байдлаар цуглуулдаг байна. Өөрөөр хэлбэл хүний нийгэм гэдэг нэг нэгнээс нь салгаж болохгүй, нэг нэгэнтэйгээ наалдсан маш олон хэсгүүдтэй байдаг бөгөөд энэ бүх хэсэг, салааг нь сайтар судалж байж л тэр нийгмийг бүрэн таних боломжтой хэмээн үздэг гэсэн үг. Улмаар энэхүү цуглуулсан материал дээрээ үндэслэн уг нийгмийг цаашлаад хүний нийгмийн суурь үндсийг тайлбарлах гэсэн санааг мөн агуулж байдаг.

Энэ ухаан Их Британид үүссэн цаг хугацаа нь XIX зууны дунд үе бөгөөд Э.Б.Тайлор, Ж.Фрейзер нарын бүтээлтэй холбоотой байдаг. Мөн хожмийн буюу Дэлхийн I дайны дараа үеийн Эдийн засаг болон Улс төрийн Шинжлэх ухааны Лондонгийн Сургуулийн (манайхан LSE гэдгээр нь сайн мэдэх) Б.Малиновский, А.Радклифф-Браун нарын бүтээлтэй маш их холбоотой. Энэ үеийн буюу эхэн үеийн антропологичид эль ухааныг илүү шинжлэх ухааны хэв загвартай болгох гэж оролдож тэмцэж байсан ч энэхүү хандлага 1970-аад оноос нэлээд өөр болж антропологи бол ямар нэгэн шинжлэх ухаан шиг хууль, дүрэм хайхаасаа илүү аливаа нийгэм соёлыг тайлан тайлбарладаг гэсэн хандлага нэлээд түлхүү болж иржээ. Мөн нийгмийн антропологийн хөгжилт ихээхэн хувь нэмэр оруулсан эрдэмтдийн тоонд Э.Лийч, Э.Причард нарыг оруулж болно. Тэдний судалгаа нь уг ухааны судлах зүйлийг нэлээд сайн тодорхойлж өгсөн төдийгүй цаашдын судлаачдын эх загвар болж байсан гэлтэй. Энэ үед антропологит структуралист-функционализм нэлээд ноёрхох хандлагатай байсан бол Дэлхийн II дайнаас хойш антропологит төдийгүй нийгмийн шинжлэх ухаанд Францын антропологич Клод Леви-Строссын структурализм маш их нөлөөтэй болсон гэж болно. Харин 1970-аад оноос антропологит тайлбарлахуйн болон бэлгэдэлийн онол, постмодернизм нэлээд дэлгэрч байна. Гэхдээ дээрх онолууд нь антропологит бие биенийгээ халж солин гарч ирж байгаа бус харин нэг нэгнээ нөхөн сайжруулах замаар гарч ирж байгааг ойлгох хэрэгтэй. Мөн антропологийн судлах сэдэв нь ч өргөсөн тэлж хотын, хуулийн, эмнэлэгийн, хөгжлийн гэх мэт олон салбар антропологи бий болж байна. Уламжлалт антропологийн судалгаа нь орчин үеийн нийгмээс илүү, уламжлалт нийгмүүдийг анхаардаг байсан бол энэ салбарууд нь антропологийг илүү хэрэглээний буюу бодлогийн судалгаатай болгож байгаа билээ. Тийм ч учраас барууны зарим оронд ч социологич, антропологич гэсэн хоёр нэрийг хамтад нь хэрэглэж явдаг судлаачид их болж байгаа төдийгүй социологи, антропологи хоёрын зарим судлах зүйлд давхцал их гарах болжээ.

Нийгмийн антропологи, түүний гол салбаруудын тухайх энгийн үгтэй, бодитой, удиртгал бичих хэрэгтэй байх гэж бодож явсанаа гүйцэлдүүлэх боломж бага саг бүрдсэнд баяртай байна. Өмнө би “Миний мэдэх нийгмийн антропологийн үүсэл хөгжил, судлах зүйл” гэсэн жижигхэн бичвэртээ тодорхойгүй орхисон болон дутуу тайлбарласан зүйлсээ энд гүйцээх зорилго тавьсан юм.

Антропологи улс орон бүрт харилцан адилгүй үүссэн байдаг гэж өмнөх бичлэгт хэлсэн. Энэхүү байдлаа дагаад ч судлах зүйл, нэр томъёо, хөгжил нь ялгаа заагтай байсан үе бий. Жишээлбэл: АНУ-д антрополги нь аль XIX зууны сүүл үеийн Ф.Боасын нөлөөгөөр археологи, биологийн антропологи, соёлын антропологи, хэлний антропологи гэж хялбарчлан нэрлэж болмоор дөрвөн дэг сургуульд ангилагдан маш өргөн хүрээний судалгаа шинжилгээ хийж байсан нь өнөө ч уламжлагдан ирсэн байна. Тийм ч учраас өнөөдөр АНУ-д антропологи гэж дан ганц нийгэм, соёлын антропологи юм уу эсвэл биологийн антропологийг ойлгодоггүй харин ч дээрх судалгаануудыг бүхэлд нь хамруулж ойлгодог байна.

Харин энэ ухааны үүсэл хөгжил Их Британид АНУ-аас нэлээд өөр байжээ. Англичууд нийгмийн антропологи гэсэн нэрийн дор ямар нэгэн нийгмийн бүтцийг судалж ирсэн байдаг төдийгүй үүнийгээ дотор нь улс төрийн, ураг төрлийн, эдийн засгийн, шашны антропологи хэмээн ерөнхийлөн хуваасан байдаг. Гэтэл Америкчууд соёлын антропологиороо аливаа ард түмний соёлыг судлах ёстой гэж тунхаглаж байсан нь Англичуудын аливаа ард түмний нийгмийг судлах ёстой гэсэн нийгмийн антропологийн санаатай өнгөц байдлаар зөрчил үүсгэн олон жилийн маргааны үндэс болсон байна. Соёлын эсрэг нийгэм хэмээсэн энэ маргаан 1970-аад оноос хойш энгийн үгээр бол соёл нийгэм гэдэг хоёр зүйл онцын ялгаагүй гэсэн төгсгөлд хүрсэн байгаа юм. Үнэхээр ч аливаа ард түмний соёл, нийгэм нь хоорондоо эвлэрэшгүй том илэрхий ялгаа байхгүй гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой байх. Гэхдээ өнөөг хүртэл энэ ухаан АНУ-д соёлын антропологи, Их Британид нийгмийн антропологи хэмээсэн нэртэй байгааг анхаарах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл та интернетээр social anthropology гэж бичээд хайлт хийвэл Английн дэг сургууль, cultural anthropology гэвэл Америкийн дэг сургуулийн тухайх мэдээлэл гарч ирнэ гэсэн үг.

Гэтэл манай улсад бол антропологи гэдэг ухааныг ганцхан биологийн утгаар нь ойлгож байсан нь манай улсад биологийн антропологи нь нийгмийн антропологиосоо нэршилийн хувьд нэлээд өмнө хөл тавьсантай багагүй холбоотой юм. Мөн энэ хоёр салбар ухаан нь нэг нь нөгөөдөө агуулагддаг бус харин судлах зүйл хамрах хүрээ нь тус тусдаа байдаг салбар ухаанууд гэдгийг сайн ойлгох хэрэгтэй.

УЛС ТӨРИЙН АНТРОПОЛОГИ

Улс төрийн антропологи гэдэг нь нийгмийн бүтэцээр дамжуулан улс төрийн системыг сонирхон судлахыг хэлнэ. Энгийн үгээр бол нийгмийн улс төрийн харилцааны хамгийн бичил, хүний нүдэнд тэр бүр өртдөггүй харилцаа, бүтцийг судлах гэсэн санаа юм. Тэгвэл энэ хүний нүдэнд өртдөггүй харилцаа гэж юу вэ. Хүмүүсийн бодлоор улс төр гэдэг нь төр иргэний хоорондын харилцаа, захирах захирагдах байдлаас өгсүүлээд Оюу толгойн гэрээ, шинэ ерөнхий сайд, Барак Обама гэх мэт зүйлс байдаг. Улс төрийн шинжлэх ухаан ч энэ бүх томоохон харилцааг судалж дүн шинжилгээ хийж байдаг юм болов уу. Үнэхээр ч улс төр гэдэг нь хэн нэгэн, өөр хэн нэгэнтэй ямар нэгэн байдлаар захирах болон захирагдах харилцаанд орж байгааг хэлж байдаг. Тэгвэл хүмүүс зөвхөн улсынхаа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдад захирагдаад байдаг бус цаашлаад аав ээж, байгууллагын захирал, ахмад настан гээд алхам тутамдаа хэн нэгэн хүнийг өөрөөсөө дээгүүр тавьж хүндэлж “захирагдаж” байх хэрэг гардаг. Гэтэл дээр хэлсэн ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд гэх мэт хүний нүдэнд ил томоохон асуудлын гадна талд жирийн цагдаа, “Өргөө” орчмоор гар дээрээс бараа зардаг хүн хоёрын хоорондох улс төрийн харилцаа, аль нэг албан байгууллагын цэвэрлэгч, түүний цэвэрлэсэн шалан дээгүүр алхагч хүн хоёрын хоорондох улс төрийн харилцаа орхигдоод байдаг нь нууц биш юм. Улс төрийн антропологи яг л ийм “орхигдсон, хүний нүдэнд ил бус” асуудлуудыг судлахыг зорьдог билээ.

Улс төрийн антропологийн олонд танигдан хөгжиж болсон үе нь 1940-1950-аад он бөгөөд Радклифф-Брауны хувьсалын болон түүхчлэх онолын эсрэг хүчтэй дэлгэрүүлж байсан Английн функционалист сургуультай холбоотой. Арга зүйн хувьд нэлээд эмпирик баримт материал дээр суурьлаж байсан нь тэр үеийн Африк дэх Европчуудын колонийг судалж байснаас нь харагддаг. Энэ мэт сонирхолтой судалгаа, санааны дотор Э.Причард, М.Фортес нарын хамтран найруулсан Африкийн улс төрийн тогтолцоо (African Political System) бүтээл нэлээд сонирхол татахуйц байжээ. Тэд улс төрийн бүтэц болон түүний гадаад дотоод хүчин зүйлсээс болсон өөрчлөлт, зөрчил мөргөлдөөнийг голчлон сонирхож байсан бол Макс Глүкманы бий болгосон “Манчестерийн дэг сургууль” нь дээрхийн эсрэг нийгмийн үйл явц, систем дээр нь суурьласан бүтцийн задлан шинжилгээ буюу тэдний харьцангуй тогтвортой байдлыг судлахыг зорьж байлаа. Гэхдээ тэрээр зөрчил нь зайлшгүй байдаг, улмаар нийгмийн болон улс төрийн дэг журмыг бий болгодог гэж үзэж байсан болно.

1960-аад оноос улс төрийн антропологийн судалгаанд “үйл явцын хандлага” гэсэн чиг хүчтэй болж төлөөлөгчийн үүргийг чухалчлах болов. Энэ үед дэлхий дахинд колонийн систем задарч байсан тул антропологичид тэр нөхцөл байдалд ажиллах шаардлага гарч ирсэн байна. Магадгүй энэ үеийн Францын онолын сургуулийн нөлөөгөөр судлаачид Марксист хандлага, арга зүйд автаж аливаа үзэгдэлийг түүхчлэх, үйл явцыг чухалчлах хандлагтай болсон байна.

ТӨРГҮЙ АНТРОПОЛОГИОС ТӨРТЭЙ АНТРОПОЛОГИ

Ерөнхийдөө 1860-1960-аад оныг хүртлэх зуун жилд антропологичид эгэл нийгмүүдийг судлан улс төргүй, улмаар төр байхгүй нийгмүүд гэж тодорхойлж байсан байдаг. Энэ нь нэг талаар судлаачид Европын юм уу эсвэл өөрсдийн ойлгодог төрийн хэмжүүрээр тэдгээр нийгмүүдийг хэмжиж байсантай нэлээд холбогддог. Гэтэл 1960-аад оноос антропологичид илүү няхуур судалгаа хийх болж гэнэтийн гэмээр “нээлт” хийсэн нь төргүй гээд байгаа нийгмүүд чинь төртэй юм байна буюу тэд чинь бидний, барууныханы мэддэггүй өөрийн гэсэн зохион байгуулалт, өөр дэг журамтай улс төрийн тогтолцоотой юм байна гэсэн санаа байлаа. 1970-аад оноос антропологийн шинжилгээнд шинэ үе гарсан гэж болно. Энэ үеийн судлаачид зөвхөн Европын бус соёлуудыг судалж байсан уламжлалыг өөрчлөн, олон соёлуудыг харьцуулан судлах болсон аж. Тухайлбал Өмнөд Европын тосгод болон арлууд, өөр нийтлэгүүдийг судлан нэлээд нээлттэй шүүмжлэл өрнүүлэх болж улс төрийн болон нийгмийн шинжлэх ухаанаас өөрөөр эдийн засаг, улс төр төдийгүй нийгмийн бүтцийг дүрслэх болсон байна. Мэдээж энэ бүхний гол нуруу нь орон нутгийн үзэгдлийг нарийнвчлан тоочсон угсаатны зүй байсан билээ. Дээрх судалгаанууд нь ерөнхийдөө хоёр түвшинд хийгдэж байсан гэж болно. Нэгдүгээрт, антропологичид төрөөс зохицуулж байдаг хүрээний гадуурх улс төрийн бүтэц, улс төрийн үзэгдэлд анхаарч байв. Хоёрдугаарт, антропологичид улс төрийн байгууллагуудын албан болон албан бусын хоорондох харилцааг гол сурвалжаа болгож байсан юм. Үүний тодорхой бас алдартай жишээ бол К.Геерцийн Бали аралд хийсэн харьцуулсан судалгаа билээ.

1980-аад оноос улс төрийн антропологи угсаатны ухамсар, үндсэрхэг үзэлд хүчтэй анхаарах болсон. Өмнө нь анхааран судалж агсан ураг төрөл болон нийгмийн зохион байгуулалт дээрээ тулгуурлан “ижилсэл” болон “ижилсэлийн улс төрийг” сонирхон судлаж болсон нь энэ үеийн онцлог юм. Мөн төрөөс бий болгосон үндсэрхэг үзлийн хүрээ, соёлын ялгааны улс төрийн зохион байгуулалт дэх угсаатны ухамсар зэрэг нь нэлээд сонин сэдэв байжээ. Төр-үндэстэний хүрээнээс гадуур бий болдог соёл болон улс төрийн ижилсэл дээрхтэй мөн адил юм. Жишээ нь, олон улсын байгууллагуудын судалгаа болон хувцас, харилцааны дэг жаяг нь үүнд багтана. Нэлээд олон антропологичид аливаа нэг компанийн брюкрат бүтэц, бодлого боловсруулах үйл явцыг сонирхож байна. Хөгжлийн антропологичид сүүлийн арван жилд улс орон шиг улс төрийн тоглогчтой болсон засгийн газрын байгууллагууд, төрийн бус байгууллага, олон улсын байгууллага болон бизнес корпорацийг судлан анализ хийх болжээ. Тэд мөн орон нутгийн соёл болон хөгжлийн байгууллагуудын хоорондын харилцааг хүртэл судлан үзсэн байдаг аж.

Энэ мэтээс гадна өөр олон судалгааны чиг хандлага улс төрийн антрополит байна. Тухайлбал, пост-колонизм, пост-коммунизм, жендер, олон соёлын уулзвар, шилжих хөдөлгөөн даяарчлалын нөлөө гэх мэт. Мэдээж энэ бүхэнд улс төрийн өргөн хүрээ, тодорхой жишээ баримт багтаж байдаг нь ойлгомжтой.

Jonathan Watts in Ogoomor, Oct 2007 The Guardian

Хэдэн жилийн өмнө Британийн Гардиан сонин дээр гарч байсан мэдээллийг орчуулсан байснаа блог дээрээ байршуулъя гэж бодлоо. Зохиогчийн зөвшөөрөл энэ тэрийг нь аваагүй тул хулгай ч болсон байж магадгүйг бас хэлэх хэрэгтэй.

Энхмаа бол дух нь гэмтсэн сэтгэлийн хөдөлгөөн багатай, хууль бусаар алт олборлогч дунд эргэм насны ээж, тэрээр яагаад ногоон хуванцар түмпэнтэй гадуур явахаасаа айдаг талаараа тайлбарлаж байна. Гурван өдрийн өмнө түүнийг гадаад эзэдтэй уурхайтай хэтэрхий ойрхон тэнэж явсан хэмээн Монголын цагдаа нар баривчлан, зодон шоронд хийсэн аж. Тэр хэлэхдээ “цагдаа нар миний араас машинаар хөөж барьж аван машин луугаа чихэн, нүүр лүү минь цохиж, үснээс зулгааж бороохойгоороо хөл рүү цохисон” хэмээж байв.

Өгөөмөр энэ бол Энхмаагийн амьдардаг газар. Магадгүй энэ газар түмпэн хурааж авахын тулд цагдаа чамайг баривчлах, зодох дэлхий дээрх цорын ганц газар байх. Энэ бол нүүдэлчин уурхайчид болон гадаад эзэдтэй компани хоёрын хоорондох зөрчил хүний эрхийн ноцтой асуудал үүсгэж байгаа Монголын алтны халууралын гаж нөлөөтэй тал юм.

Өгөөмөр бол Монголын баруун хэсгийн тоос шороо эрчилсэн уурхайчид, нүүдэлчдийн хотхон. Тэнд майханууд, модон овоохойнууд, караоке дисконууд, интернет кафе, цагдаагийн саатуулах байр байдаг. Улаанбаатараас цөөхөн нүүдэлчин хонь ямаан сүргээ адгуулах өргөн тал дундуур долоон цаг машинаар явж тэнд хүрнэ. Орон нутгийнханы хэлж байгаагаар энд 20 жилийн өмнө ямар нэг хотхон байгаагүй аж. Саяханаас л ийм нэртэй болжээ. Эндэхийн ойролцоох толгодоос аварга том шижир алт олдсоноор энэ газар хэдэн мянган хууль ёсны болон хууль бус хайгуулчдыг өөртөө татах болсон байна.

Өгөөмөр орчимын газрыг одоо Монголын Эл Дорадо гэж нэрлэх болж. Энэ хотхон Заамарын хөндийд байрладаг. Геологийн үнэлгээгээр алтны нөөц нь 100 тонноос багагүй гэж тогтоогджээ. Өнөөгийн байдлаар нэг килограмм алтны үнэ 23 000 америк доллар (11,315 фаунд) байгаагаас бодож үзвэл энэ газарт 2,3 тэрбум доллар байгаа нь Монгол улсын өнгөрсөн оны дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс ч илүү гарах мөнгөн дүн юм. Оросын болон орон нутгийн компаниуд энэ хавийн уурхайн газрийг худалдан авч маш их дуу чимээтэй, голын ёроол цэвэрлэн алт ялгах төхөөрөмж ашиглан шороог шууд угааж аварга том хаягдал үүсгэж байна.

Саяханыг хүртэл Монголын олон мянган хууль бус алт ухагчид энэ мэт том машин төхөөрөмжийн үлдээсэн алттай шороог угааж байв. Тэд шавартай ногоон хуванцар түмпэнгээ ар нуруундаа хуяг мэт үүрч явна. Энэ байдал нь тэд нарыг Өсвөр насны мутант яст мэлхий хүүхэлдэйн киноны баатруудын нэрээр “нинжа” гэж хочлоход хүргэжээ.

Өмнө нь нүүдэлчин байсан маш олон хүмүүс, оюутнууд таксины жолоочид, тэр бүү хэл малын эмч хүртэл Улаанбаатараас нинжа болохоор Өгөөмөр гэлтгүй улс орон даяарх бусад алтны газар луу явдаг. Өнөөгийн байдлаар тэд нарын тоо 30 000-100 000 хүрээд байгаа аж. Энэ тоо нь Монгол Хятад хоёр улсын 3000 миль үргэлжилсэн урт хилийг дамнасан алт хулгайгаар хил давуулах маш том хар зах зээлийг бий болгож байгаа юм.

2,9 сая хүн амынх нь дөрөвний гурав нь өдөрт 2 доллараас бага орлоготой энэ улсад бичил уурхай ажилгүйдэл, ядууралыг шийдэх хамгийн хялбар зам байсан тул нинжа нарыг төр засаг нь өдий олон жил хүлээн зөвшөөрсөөр иржээ.

Гэвч өнгөрсөн жил Оросын нэгэн компанийн уурхайн талбай руу мянга мянган нинжа нар дайрч хамгаалагчдыг нь зодон, тоног төхөөрөмжийг нь эвдэн алтыг нь хулгайлсанаас хойш тус компани хамгаалалтын шинэ арга хэрэгсэл эрэлхийлэх болж өөрийн уурхайн сууринг тойруулан том суваг ухаж, цэрэг цагдаагийн хамгаалалтыг нэмэн байнгын бэлэн байдалд оруулан зам дээр шалгах цэг байгуулжээ.

Иргэдийг ч дур зоргоороо баривчлах болсон талаар орон нутгийн иргэд ярьж байлаа. “Бид байнгын айдас дунд амьдарч байна, бид ногоон түмпэн бариад гудмаар алхаж болохгүй тэгвэл баригдана, хэрвээ бохир хувцас, шавартай гуталтай байвал баригдаж, хоригдож ч мэднэ гэж энд таван жил амьдарсан Амаржаргал хэмээх эмэгтэй хэлж байлаа.

Өнгөрсөн жилээс орон нутгийханыг хөөж туух болжээ. Тэдний таамгаар бол орон нутгийн 3000 оршин суугчдын бараг 500 нь баригдаж, хоригдож байсан байна. “Хэн нэгэн нь баривчлагдаагүй гэр бүл олно гэвэл их л хэцүү дээ” гэж өөрийгөө Сүнжээ гэж танилцуулсан ахимаг эмэгтэй хэлэв (ихэнх Монголчууд нэг л нэртэй байдаг). “Цагдаа нар 16-аас бага 60-аас их настай хүмүүсийг ч барьдаг, нэгэн баригдсан эмэгтэй 66 настай байсан”.

Баригдсан хүмүүсийн зарим нь ном журмын дагуу овоолсон шороонууд дунд газар ухаж, голын усанд алт ялгадаг байна. Уг газар нь Оросын компанийн эзэмшил бөгөөд нинжа нар нууцаар нэвтрэн шороо хулгайлдаг ажээ. Цагдаагийн хөөж туух нь тус нутагт эмх замбраагүй байдлыг бий болгодог бөгөөд нутгийнханы хэлж байгаагаар иргэдийг шөнө орноос нь баривчилах, гудамжинд явж байхад хөөх, шалгах цэгийн хажуугаас барьж авдаг байна.

Өгөөмөрт ирсэн зочид гүн цочролд ордог. Монгол бол Төв Азийн хамгийн ардчилсан орон төдийгүй уламжлалт нүүдлийн соёлтой гэх мэтээс эрс өөр байдал энд байдаг. Эдгээр зочидынхоор бол Өгөөмөр нь дэлхийн анхдагч ухамсарын (original sense) цугларалт болсон хотхон юм. Энэ нутагт 20 гаруй удаа ирсэн геологич Робин Грэйсон “энэ бие даасан мэт хаалт хориг, орон нутгийн хүн амыг хянаж байгаа байдал нь Британийн Боярын дайнтай адил байна” хэмээн өгүүлэв.

Гэвч энэ бол эд баялгийн тэгш бус байдал болон хүний эрхийг зөрчиж байгаа талаарх хар цагаан түүхийн аль нь биш. Олонх нинжа нар өдрийн 10-20 долларын орлого олдог нь цэрэг цагдаагийн ажилчдынхаас ч их хэмжээтэй юм. Зарим нинжа бүр ч баян байдаг. Мөн хэн нэг нь олон арван мянган долларын том алт олсон талаарх яриа суурин даяар дүүрэн байдаг.

Оросын компани болох Алтан Дорнод Монголынхоны хэлж байгаагаар бол нинжа нарыг гэмт хэргийн эзэд зохион байгуулж, хянаж байдаг гэнэ. “Нинжа нар бол Монголын нийгмийн асуудал, тэдний сууринд баар, биеэ үнэлэгчид бүгд байгаа, хүүхдүүд алт ухаж байгаа нь үнэхээр аймшигтай. Бид хүний эрхийг зөрчихийг хүсэхгүй байна. Гэхдээ бид өөрийн уурхай, ажилчидаа хамгаалах ёстой” гэж төлөөлөгч эмэгтэй хэлж байв.

Орон нутгийн зодоон

Төлөөлөгч эмэгтэйн хэлж байгаагаар цагдаа нар шөнөөр орон нутгийн дэн буудлууд, зодоон хийсэн газруудыг шалгадаг байна. Гэхдээ эдгээр цагдаа нар нь уурхайн цагдаа биш аж. “Нинжа нар архи ууж, бидний нэрийг ашиглан муу зүйл хийдэг, энэ чинь хөдөө нутаг шүү дээ” хэмээв.

Хүний Эрх Хөгжлийн Төв хэмээх Монголын төрийн бус байгууллага цэрэг цагдаа ашиглан гадны компанийн сонирхолыг хамгаалж байгааг эсэргүүцэж байгаа юм. Тэд уг компани Өгөөмөрт хүний эрхийг ноцтой зөрчиж байгаа төдийгүй орон нутгийн хөгжилд ямарч нөлөө үзүүлдэггүй, байгаль орчин бохирдуулж, орон нутгийн иргэдийн амьжиргаанд муу нөлөө үзүүлж байна хэмээн бидэнд өгүүлэв.

Энэхүү мөргөлдөөн бол Азийн ядуу улсуудын нэгэнд өрнөж байгаа өөрчлөлтийн үр дүн юм. 800 жилийн тэртээ Чингис хаан болон Хубилай хааны арми Төв Ази, Ойрхи Дорнод даяар тэлсэн, Зүүн Европ орох бүх замыг хяналтандаа авсан эзэнт улсын байгуулсан билээ. Гэвч одоо хоёр хүчирхэг хөрш болон Орос, Хятадын сүүдэрт дарагдаад нүүдлийн соёл, 1 миль талбайд ноогдох 2 хүний тоогоороо энэ агуу, хоосон орон эмзэг харагдаж гадныханы шахалт дарамтанд байна.

Нинжа нар засгийн газраа өөрсдөөс нь илүү гадны хөрөнгө оруулагч нарт анхааралаа хандуулан ашигтай ихтэй тусгай зөвшөөрөлүүдийг өгч байна хэмээн гомдол мэдүүлдэг төдийгүй ерөнхий сайд М.Энхболдыг хатуу хяналт бий болгоход ихээхэн хүч тавьж байна хэмээн буруушааж байгаа аж.

Ц.Оюунгэрэл хэмээх ардчиллын дараах идэвхитэн хэлэхдээ өнгөрсөн жилийн хөөж туух ажиллагааны үеэр нэгэн ноорхой майханаас тусламж ирэн чарлаж байгаа дуу гарч байсан байна. Улаанбаатараас хол орон нутгийн маш олон хүмүүсийн эрх зөрчигдөж байна, Монгол улс эдийн засгаа хөгжүүлэх сонирхолоо орон нутгийн иргэдийн эрхээр сольж авах ёсгүй хэмээн АНУ-д боловсрол эзэмшсэн тэрээр мөн өгүүлж байв.

Монгол тэсэрч байна. Эрдэс баялгийн хэрэгцээ ялангуяа Хятадын эдийн засаг жилд бараг 7 хувь өсөж байгаа нь баярламаар үйл явц юм. Оюу толгойд Канадын Авэнхо удалгүй дэлхийд томоохонд тооцогдох алт зэсийн уурхай нээх гэж байгаа нь бараг 38 тэрбум доллар болж байгаа аж. Өмнөд говьд ч өөр олон уурхай нээгдэх болов уу. Энэ их баялаг аль хэдийн Улаанбаатарт илрэлээ олж байгаа нь тэнгэр лүү тэмүүлсэн өргөгч цамхагууд, зам түгжрээсэн том машинууд, Хилтон болон өөр таван одтой гурван ч зочид буудлын барилгаар тодорхой байгаа билээ.

Даяаршилийн нөлөөнд орсон хуучны коммунист хяналттай оронд энэ хурдан хөгжил хэр удах болоо. Хуучны Зөвлөлтын хөшөөнүүд капиталист соёлд зохицон дахин сэргээгдэж байгаа нь сонин. Лениний музей биллярдны заал болж, Сталины хөшөө шөнийн клубт бүжгийн шал чимж байх юм.

Гэвч энэхүү уул уурхайн тэсрэлт баялагийн хараалыг дагуулж магадгүй. Чулуунаас алтыг ялгаж авах нь маш олон гол мөрнийг бохирдуулж сүйрлийн үр дүн авчирдаг.

Үндэсний үзэлтэнүүд гудманд жагсаал цуглаан зохион байгуулж, засгийн газраа улс орноо гадны компаниудад зарж байна, улсын нийт газар нутгийн бараг 40 хувь буюу Францын нутаг дэвсгэрээс гурав дахин том хэмжээний талбайд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгосон гэж буруутгаж байна.

Дэлхийн банкны зовинол

Дэлхийн банк уул уурхайн орлого шударга бус хуваарьлагдах вий хэмээн айж байна. Суурин төлөөлөгч Аршад Саед хэлэхдээ хэтэрхий их экспортод найдсан бусад улсуудын алдааг давтах байдалд Монгол улс уул уурхайн тэсрэлтийн төгсгөлд хүрч болзошгүй байна. Өнөөгийн мөнгөний үнэ цэнэ, түүнийг дахин байршуулж байгаа байдал улс орны авилгал нь ихээхэн санаа зовоосон асуудал болоод байна.

Монгол аль хэдийн Африкийн замааар замначихаад байна. Бусад хөгжиж буй улсуудтай харьцуулахад Монгол засаглалын ил тод байдал өндөртэй. Даанч Заамараас ирж буй мэдээлэл сэтгэл зовоож байгаа юм.

Нинжа нарын олонх нь Өгөөмөрийн хөөлгөнөөс зугтсаар байна. Цөөхөн нь тэр дундаа эмэгтэйчүүд үлдэж байна гэж болно. Тэд Оросын уурхайд хууль ёсоор ажилахыг гуйжээ. Даанч энэ боломжгүй зүйл юм. Тэд дахин ногоон түмпэнгээ ашиглахыг хүсэж байна.

“Өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд энд их байна. Бид хаягдал шороо угааж алт хайж байгаа нь хүүхдүүдээ өсгөх л гэсэн санаа шүү дээ. Бид зүгээр л хүнд хэцүү нөхцөлд амьдрах гэж хичээж байна” хэмээн тав зургаан удаа баригдаж байсан Цэцэгээ хэллээ.

ХӨГЖЛИЙН АНТРОПОЛОГИ

Нийгэм-соёлын антропологиос урган гарсан олон салбар судалгаа байдаг. Тэдгээрийн нэг болох хөгжлийн антропологи нь ерөнхий антропологи болон өөр салбар ухаанууд болох хөгжлийн судалгаануудын зааг хил дээр ажиллаж, дүгнэлт гаргадаг гэж болно. Тэгвэл хөгжлийн судалгаа гэж юу вэ, энэ бол нийгмийн олон салбарт байх байгууллагууд, хувь хүмүүс, бусад институцийн үйл ажиллагаанд дэм үзүүлэх, цаашдын хөгжилд нь гарц шийдэл бий болгодог судалгаанууд байдаг. Харин бид ерөнхий антропологийн талаар бага зэрэг гадарлах болсон. Энэ хоёр ухааны хил зааг дээр хөгжлийн антропологи бий болж, судалгаагаа хийдэг гэхээр эл салбар ухаан нь олон улсын байгууллагууд, засгийн газрийн агентлагууд, хувийн компаниуд, бизнесийн бүлэглэлүүд гээд цаашаа улам урт хөвөрч болох нийгмийн хүрээнүүдийн ямар нэг үйл ажиллагаанд дүн шинжилгээ хийж энэ нь зөв тэр нь алдаатай гэх мэт бодлогын зөвлөгөө хийдэг болж таарч байгаа юм. Мөн энд тодорхой нэг улс орон тэр дундаа хөгжиж буй орнуудын тулгамдсан асуудалууд ч орох нь ойлгомжтой гэдгийн ухаарч байгаа байх.

Энэ судалгаа антропологийн бүх зүйлийг бүхэллэг, цогц байдлаар хардаг чадвар болон хөгжлийн судалгаануудын дүн шинжилгээ, зөвлөх шинжийг өөртөө шингээсэн гэж болно. Энгийн үгээр бол ямар нэг асуудал байна. Түүнийг бүх талаас нь судаллаа, үр дүнг гаргалаа, эцэст нь тэр байдлаа ингэж засаж янзал, энэ байдлаа тэгж өөрчил гэсэн бодлогын зөвлөгөө өгнө гэсэн үг юм. Судалгааны объект нь дээр дурьдсан нийгмийн байгууламжуудаас гадна олон улсын болон өөр бусад байгууллагуудын хэрэгжүүлж байдаг төсөл хөтөлбөр, тусламж түүний хэрэгжилт, үр дүн төдийгүй бүхэл бүтэн улс орны хөгжлийн асуудал ч байж болно.

Зарим судаалчдын үздэгээр хөгжлийн антропологит ямар нэг зорилго, үзэл санаа тэр байтугай бүтэлгүйдэл ч байхгүй гэдэг. Учир нь эл судалгаа бодит судалгаа байдаг. Оршин байгаа бодит асуудлыг судалдаг, үр дүн нь гарч зөвлөмж хэлдэг, үйл ажиллагаа энэ хүрээд төгсдөг гэж болох үүднээс үүнийг хэлсэн байна. Гэтэл ерөнхий антропологи нь цуглуулсан мэдээ, этнографи дээрээ тулгуурлан хүмүүний амьдрал, соёл нийгмийн тайлбарласан онол бүтээхийг зорьж байдаг гэж энэ санаагаа улам тодотгосон байдаг. Бүр зарим судлаачид хөгжлийн антропологи бол антропологи биш гэж шууд үздэг. Тэдний хэлж байгаагаар бол антропологи анх үүсэн бий болохдоо төдийгүй одоо ч ямар нэг соёлыг аль болох хөндөж нөлөө үзүүлэхгүйгээр судлах гэж хичэж ирсэн байдаг бол хөгжлийн антропологи судалсан соёл, судлагдахуундаа тэр чинь зөв энэ чинь буруу гэх мэтээр зөвлөгөө өгч уг судлагдахуунаа өөрчлөн хувиргаж байдаг гэсэн байна. Тэгвэл энэ үзэл санааны эсрэг хөгжлийн антропологичид антропологийн бүтээсэн мэдлэгийг ямар нэгэн байдлаар ашиглаж, эргэлтэнд оруулж байх ёстой. Гэтэл антропологийн бүтээлүүд, мэдлэгүүд антропологийг сонирходог хүмүүсийн хүрээнд л эргэлдээд байна. Энэ мэдлэгийг бодит амьдралд ашиглах, хэрэглэх нь зүй ёсны хэрэг болоод байгаа төдийгүй энэ л үйлсэд хөгжлийн антропологи хувь нэмэрээ оруулах гэж байна хэмээн мэтгэдэг. Энэ утгаараа хөгжлийн антропологи бол антропологийн салшгүй нэг хэсэг хэмээн тэд баталдаг байна. Өөрөөр хэлбэл уламжлалт ч гэмээр юм уу эсвэл ерөнхий антропологичид антропологи бол цэвэр соёлыг тайлбарладаг ухаан болохоос биш түүнд ингэ тэг гэж заавар өгдөг ухаан биш гэж үзсээр байгаа бол хөгжлийн антропологичид тэр соёлуудыг тайлбарласан олон мэдлэгүүдийг амьдралд, ямар нэг асуудалд ашиглах хэрэгтэй байна гэж үзэж байгаа гэсэн үг.

Мөн хөгжлийн антропологит хамаарах нэг шүүмж бол хөгжлийн антропологи нь хөгжил нэрийн дор барууны амьдралын хэв маягийг хөгжиж буй орнуудад түгээж байна гэсэн санаа. Бүр зарим судлаачид энэ үйл явцыг нь шинэ колончлол гэж ёгөөдсөн байдаг. Тэдний үзэж байгаагаар бол соёл бүр өөр өөрийн хүрээндээ хамгийн төгс зөв шийдэл, хөгжлийн чиг хандлага байдаг. Харин хөгжлийн антропологичдын хувьд бол барууны бус, “хөгжөөгүй” соёлуудыг хурдан хөгжилд хүргэхийн тулж барууны ололттой арга загварыг шууд ашиглах хэрэгтэй болдог байна. Энгийн үгээр бол өнөөгийн манай Монголд тулгарсан асуудал гэсэн үг. Нэг хэсэг хүмүүс барууны шинж загварыг үгчлэн дуурайхыг хүсэж байхад нөгөө хэсэг нь уламжлалт соёлынхоо үнэ цэнийг алдахгүйг хичээж байгаатай адил.

Ямартаа ч хөгжлийн антропологи нь антропологийн олон арван жилийн хуримтлагдсан мэдлэг, мэдээллийг бодит амьдралд ашиглах гэсэн олон оролдлогуудын нэг төдийгүй сүүлийн үед ихээхэн хөгжиж буй салбар судалгаа болоод байна. Маш олон антропологичид ч энэхүү салбар судалгаанд сэтгэл татагдаж, асуудалд уг өнцөгөөс хандах болжээ. Мөн эл судалгаа бусад нийгмийн шинжлэх ухаануудын бодлогын судалгаатай өрсөлдөн, нэлээд том зах зээлийг эзлэх болоод байгаа юм.